Veprimi Politik i Individëve”

Tema: “Veprimi Politik i Individëve”

Nëntemat:

      Zgjedhësit dhe roli i tyre

      Militantët roli i tyre

      Drejtuesit politikë, profilet e drejtuesit 

Aktorët individuale

Në këtë kapitull si drejtim kryesor është studimi i aktorëve individuale por parë në sistemet demokratike sepse këta të fundit janë të vetmit që u ofrojnë individëve të ç’farëdoshëm shansin e një veprimi politik të shpeshtë dhe paqësor.

Rëndësia e individit në politikë

Një individ i çfarëdoshëm parë në një vështrim të thjeshtë nuk është se luan një rol të dukshëm, me përjashtim të rasteve apo rrethanave të veçanta. E megjithatë tërësia e individëve të çfarëdoshëm luajnë një rol të rëndësishëm sepse së bashku ata formojnë opinionin publik dhe, duke u nisur nga kjo premisë e fundit, do arrinim në konkluzionin se ç’do individ luan një rol sado të vogël por jo zero.

Zgjedhësit

Kur trajtojmë rolin dhe rëndësinë e Zgjedhësve, duhet bërë dallimi mes:

1. Pjesëmarrjes elektorale

2. Motivimit të zgjedhjeve elektorale

Pjesëmarrja elektorale- Është domëthënia objektive dhe përmbajtja subjektive e pjesëmarrjes elektorale. Sipas politologut Andreë Heyëood, votimi përbën një akt politik meqënëse nëpërmjet tij veprohet për përcaktimin e qeveritarëve.

Ka dy kontradikta që shiqërojnë këtë procës:

      Nga njëra anë zgjedhësi mendon se zëri i tij nuk ka peshë

      Nga ana tjetër zgjedhësi refuzon shpesh idenë se vota përbën një akt politik

Abstenimi

Ekzistojnë disa forma të abstenimit me shkaqe dhe domëthënie të ndryshme. Në mënyrë skematike mund të dallojmë tre prej tyre:

1. Abstenimi luftarak

Ai manifestohet kur një formacion politik u jep “ithtarëve” të vet rekomandimin e hapur për të abstenuar në rast të një kërkese elektorale të cilën ajo e kundërshton.

Ky lloj angazhimi nuk përbën aspak shenja të mosangazhimit por përkundrazi përdoret shpesh herë për të bërë që të meret në konsideratë apo të dëgjohet një pikëpamje me një forcë të veçantë.

2. Abstenimi si pasojë e një niveli të ulët integrimi

Bëhet fjalë për disa raste specifike psh:

Të sëmurët votojnë më pak se njerëzit që gëzojnë shëndet të mirë, të papunët më pak se njerëzit aktive, të rinjteë në moshë më pak se njerëzit e pjekur etj. Ky lloj abstenimi bazohet në idenë se pjesëmarrja elektorale nuk mund të jetë e vetvetishme. Ajo lidhet dhe vjen nga një kulturë pra një edukim, prandaj ajo është më e pranishme kur transmetimi i këtyre vlerave bëhet më me dobi.

3. Abstenimi si rezultat i një mungese kolektive të dashurisë ndaj sistemit politik

Shpesh ndodh që mungesa e dashurisë vjen nga një ndjenjë lodhjeje si rezultat i një situate të zgjatur dhe pa rrugëdalje. Kjo ndodh psh kur partitë në garë mbajnë të njëjtin fjalim dhe program dhe mundësia e zgjedhjes së një alternative duket e përjashtuar. Ky është abstenimi që i lëkund më tepër institucionet demokratike nëpërmjet mekanizmit të indiferencës. Në këtë rast sistemi politik nuk shikohet më si i papërsosur por si i keq.

Motivimi i zgjedhjeve elektorale Dy hipotezat kryesore që shtrohen nga studiuesit e shkencës politike mbi këtë fenomen janë:

Hipoteza deterministe

Hipoteza e zgjedhjeve strategjike

1. Hipoteza deterministe

Kjo hipotezë është mbizotëruese në sistemin politik në Francë. Thelbi i saj është që të izolojmë 2 ose 3 variabla të ndryshueshëm që duket se përcaktojnë sjelljet e individëve të një shoqërie. Këto variabla do të konsiderohen si verifikim i mjaftueshëm i hipotezës së lidhjes statistikore të një variabli të ndryshueshëm dhe një lloj vote. Nqs kjo hipotezë do na rezultojë e saktë atëherë do të thotë që mund të jemi të aftë të prashikojmë  rezultatet e votimeve të ardhshme.

hipoteza deterministe, dy koncepte kryesore për shpjegim

1. Determinizmi gjeografik (është një gjë e njohur që votat për prirjet e ndryshme politike nuk janë të shpëndara në mënyrë homogjene por në mënyrë të pabarabartë në hapësirë).

2. Sociologjia e elektorale (shpesh mund të kemi vënë re një lidhje ndërmjet statusit socio-ekonomik të votës, të papunët votojnë më tepër djathtas se të punësuarit, ndërmjet këtyre të fundit vota haset sa më shpesh që të zbresim shkallët e hierarkisë).

2. Hipoteza e zgjedhjeve strategjike

Duhet vënë re se sa më të pakta të jenë dallimet ndërmjet ndarjeve ideologjike aq me i fortë është propabiliteti i kësaj hipoteze. Nëse partitë në garë kanë ndjeshmëri dhe programe të afërta, Zgjedhësi është më i prirur  të gjykojë qeveritarët në fuqi për rezultatet e arritura. Nga ana tjetër nuk duhet ti nënshtrohemi tundimit për të interpretuar idenë e zgjedhjes strategjike me termat e racionalitetit objektiv, sepse në ç’farëdo situate të gjitha zgjedhjet elektorale  mund të mbrohen me ndihmën e argumenteve sociale. Kësisoj nga sa pamë më sipër mund të dalim në përfundimin që vota nuk është e përcaktuar edhe nese propabiliteti i disa sjelljeve elektorale shtohet me një sërë ndryshueshmërish. Ekziston përherë një pjesë elektorati i cili është i lëkundshëm dhe ky elektorat është më tepër strategjik sesa i determinuar por vota e tij është me rëndësi vendimtare se përcakton orientimin politik të vendit.

Militiantët

Quhen individët që marrin përsipër me vetëdije dhe hapur një veprimtari politike duke u rreshtuar në një parti ose organizatë dhe duke kryer për të disa detyra politike: propagandë në favor të tezave të partisë, mbështetje të kandidatëve të saj, punë të brendshme për organizmin dhe reflektimin.

Sa militantë kemi?

Përqindja e militantizmit është e ndryshme në varësi të kulturave politike të ndryshme!

Vështirësitë e militantizmit

Megjithatë militantët përbëjnë gjithmonë një pakicë në sisteme politike.

1. Militanti shhfaqet hapur në ndryshim nga zgjedhësi i mbrojtur prej sekretit të votës. Karakteri publik i angazhimit sjell pasoja. Në të gjitha rastet të militosh do të thotë të zbulohesh.

2. Veprimtaria militante rrallë mund të jetë shpërblyese.ajo përfshin shpesh detyra të rëndomta (të ngjitësh afishe, shpërndash trakte). Militantizmi është gjithmonë veprimtari e lodhshme sepse nuk është e lehtë t’ua ndërrosh njerëzve idetë e tyre dhe mbi të gjitha është një veprimtari shumë angazhuese.

Motivet e militantizmit

Militantët vihen në levizje për motive të fuqishme.

1. I pari është motivi ideologjik dhe kolektiv (shpesh një grup individësh priren të militojnë të shtyrë nga një situate krize ose e ngutshme psh anëtarët e klasave të paprivilegjuara të cilët shohin në veprimin politik i cili mund të jetë dhe revolucionar një mjet për të përmirësuar fatin e tyre).

2. Motivi individual dhe psikologjik

Në një shoqëri të caktuar psh disa persona nuk arrijnë dot të integrohen për arsye të ndryshme. Mirëpo militantizmi politik përbën ndonjëherë një mënyrë për të arritur këtë integrim. Ai “të hap dyert”.

3.Motivi i ambicjes së individëve

Në fakt militantizmi mund të jetë rruga normale për të nisur një karrierë politike. Shërbimet që ajo kërkon do të pranohen atëherë si kushtëzim i nevojshëm për mbushjen e shpresave të konsiderueshme: arritja dhe ushtrimi i pushtetit me përparësitë e ndryshme që të ofron një post pushteti.

Si përfundim mund të thuhet se këto burime të militantizmit nuk janë të ndara me thikë me njëri tjetrin. Ato mund të kombinohen në përmasa të ndryshme tek i njëjti individ.

Drejtuesit politikë

Demokracitë si sisteme politike nxjerrin një klasë drejtuese që ne i quajmë drejtues politikë. Në një sistem demokratik përkatësia në një grup drejtuesish mund të jetë e paqëndrueshme  meqënë se sistemi mbetet në zgjedhje. I zgjedhuri duhet ta rivendosë në lojë mandatin e tij periodikisht dhe nuk është i sigurtë nësë funksionet e tij do të rikonfirmohen sërish. Ka dhe mendim të kundërt me ç’farë përmëndëm është ai se ekzistenca e elementëve të paqëndrueshëm në kufijtë e grupit nuk përbën aspak një pengesë për ekzstencën e një bërthame të qëndrueshme. Ekzistojnë realisht profesionistë të politikës. Këtë mund ta konsiderojmë në dy kuptime:

1. Në kuptimin negativ të fjalës një numër individësh nuk zotërojnë asnjë mjet tjetër ekzistence sepse  nuk kanë  ushtruar kurrë ndonjë profesion tjetër vec politikanit ose  e kanë braktisur atë prej kohe.

2. Në kuptimin pozitiv kanë arritur të ndërtojnë një pozicion të qëndrueshëm për të injoruar luhatjet e kulturës politike ose për ti mbijetuar një përmbysjeje të momentit.

Solidaritetet tipike të klasës drejtuese

Së pari ato janë të lidhur pikë së pari me nevojat objektive të jetës së përbashkët. Kundërshtarët politikë nuk kanë domosdoshmërisht urrejtje personale.

Së dyti por nga ana tjetër kjo ndjenjë do të mbetej në dyshim embrionale nëse nga ana tjetër profesioni politik nuk do të ngërthente një lloj ngjashmërie me kushtet e jetesës, sepse:

Ø  Ky profesion është pikë së pari publik.

Ø  Është profesion i paqëndrueshëm

Ø  Ofron lehtësi të paarritshme për njeriun e zakonshëm

Ø  Profesion i ekspozuar ndaj tundimeve të vecanta.

Të tëra këto krijojnë një ndjenjeë solidariteti.

Origjina shoqërore e drejtuesve politikë

Është i rëndësishëm të studiohet raporti mes origjinës shoqërore dhe karrierës politike.

Pabarazia përpara karrierës politike.

Duhet të theksojmë se individët që rrjedhin nga familje të pasura kanë më shumë shanse të bëhen drejtues politike sesa individët që vijnë nga klasat e papërkrahura.

Zgjedhja e kuadrove në partitë komuniste

Në partitë komuniste shumica e drejtuesve politikë rrjedhin nga klasa të paprivilegjuara.

Në këto regjime planifikohet sa përqind e drejtuesve duhet të jetë me prearjdhje punëtore, sa përqind me prejardhje nga fshati ose qyteti, vëndet më të pakta do t’u mbeten intelektualëve të vërtetë.

Profili psikologjik i drejtuesve politikë.

Sa i rëndësishëm është sipas mendimit tuaj?

Literaturë shtesë ku mund të mbështeteni:

1. Ferraj Hysamedin, “Hyrje në Shkencat Politike”, Shtëpia botuese “Pegi”, Tiranë 1998.
2. Heywood Andrew, “Politika”, Tiranë 2007.
3. The Evolution of Political Science (Nov. 2006). APSR Centennial Volume of American Political Science Review. Apsanet.org. 4 Feb. 2009.
4. Goodin, R. E.; Klingemann, Hans-Dieter (1996). A New Handbook of Political Science. Oxford and New York: Oxford University Press. ISBN 0-19-829471-9.

Tema: Charles Louis de Secondat Montesquieu

Tema: Charles Louis de Secondat  Montesquieu

Montesquieu ka lindur në Bordo, Francë, në vitin 1689 në një familje të pasur, dhe vdiq ne 10 shkurt 1755. Pavarësisht pasurisë së familjes së tij, de Decondat u vendos nën kujdesin e një familje të varfër gjatë fëmijërisë së tij. Ai më vonë shkoi në kolegj dhe studioi

shkencën dhe historinë, duke u bërë përfundimisht një avokat në pushtetin lokal. Babai i De Secondat vdiq në 1713 dhe ai u vu nën kujdesin e xhaxhait të tij, Baron de Montesquieu. Baroni vdiq në 1716.

Xhaxhai i la Montesquieu  pasurinë, zyrën si dhe titullin e tij Baron de Montesquieu. Më vonë ai ishte një anëtar i Bordo në akademitë franceze të Shkencës ku studioi ligjet dhe zakonet e qeverive të vendeve të Evropës. Ai fitoi famë në 1721 me Letrat e tij Persiane ku kritikonte mënyrën e jetesës dhe lirive të  frances, si dhe të Kishës. Megjithatë, libri i Montesquieu-së Mbi Frymën e Ligjeve, të botuar në vitin 1748, ishte puna e tij më të famshme. Ajo paraqiti idetë e tij se si qeveria do të punojë më mirë.

Montesquieu besonte se të gjitha gjërat janë bërë në saj të rregullave apo ligjeve që nuk ndryshojnë. Ai i studioi këto ligje shkencërisht me shpresën se njohja e ligjeve të qeverisë do të zvogëlojë problemet e shoqërisë dhe do të përmirësoj  jetën e njeriut.

Sipas Montesquieu, atje ishin tre lloje të qeverisë:

1.      një monarki (e vendosur nga një mbret ose mbretëreshë)

2.      një republikë (e vendosur nga një udhëheqës i zgjedhur)

3.      despotizmi (i vendosur nga një diktator).

Montesquieu besonte se një qeveri e cila  zgjedhej nga populli ishte forma më e mirë e qeverisë. Ai megjithatë, besojnte se suksesi i demokracisë - një qeveri në të cilën njerëzit  kanë fuqinë - varej mbi ruajtjen e bilancit të drejtën e pushtetit.

Montesquieu argumentonte se qeveria e mirë do të jetë ajo në të cilën pushteti është i balancuar në mes tri grupeve të zyrtarëve. Ai mendonte Anglia- e cila e kishte ndarë pushtetin mes mbretit (i cili zbatonte ligjet), parlamenti (i cili bënte ligjet), dhe gjyqtarët e gjykatave angleze (që interpretojne ligjet) - ishte një model i mirë i kësaj.

Montesquieu finalizoi ndarjen e pushtetit te qeverisë në tre degë "ndarjen e pushteteve".

Ai mendoi se ështe e rëndësishme të krijohen degë të veçantë të qeverisjes me fuqi të barabarta, por të ndryshme. Në këtë mënyrë, qeveria do të shmangte vendosjen e shumë pushteteve ne një individ apo grup individësh.

Ai shkroi: "Kur [ligji bën] dhe [zbatimi i ligjit] kompetencat janë të bashkuara në të njëjtin person, nuk mund të ketë liri." Sipas Montesquieu, çdo degë e qeverisë mund të kufizojë fuqinë e dy degëve te tjera. Prandaj, asnjë degë e qeverisë smund të kërcënojnë lirinë e popullit.

Idetë e tij rreth ndarjes së pushteteve u bë bazë për Kushtetutën e Shteteve të Bashkuara. Pavarësisht besimit Montesquieu në parimet e demokracisë, nuk mendonte se të gjithë njerëzit janë të barabartë. Ai gjithashtu mendonte se gratë ishin me të dobëta se meshkujt dhe se ato duhej tu binden urdhrave të burrit të tyre. Megjithatë, ai gjithashtu mendonte se gratë e kanë aftësinë për të qeverisur.

Montesquieu dhe Fryma e ligjeve

Në vitin 1748, botohet në Gjenevë, një vepër me dy volume me titull “Fryma e ligjeve”, e vecanta e këtyre botimeve është se dilnin në publikim pa një autor. Të gjithë e dinin se ky libër ishte shkruar nga Montesquieu, autori i Letrave Persiane në 1721.

Por kush ishte qëllimi i madh i veprës Fryma e ligjeve së Montesquieu?

Montesquieu, citon se në mbarim të studimeve të tij, nis për herë të parë të kërkoj “frymën e ligjeve”. Fryma: (kuptimi në fjalor) parime, arsye, shtysa që të udhëheqin. Për të gjetur përgjigjet e shumë pyetjeve në lidhje me interpretimin e ligjeve në raste të ndryshme, duhet pranuar se ekziston një “frymë ligjesh” me pak fjalë: Ligjvënësi i bindet parimeve, shtysave e prirjeve të cilat ia zbulon arsyeja.

Montesquieu:

Vëzhgova njerëzit dhe besova se, në këtë larmi të pafund ligjesh e zakonesh, ata nuk mund të udhëhiqeshin vetëm prej fantazisë së tyre. Kur ai shkruan për madhështinë dhe rënien e Romës në veprën Veprime (1734), se fati nuk ka privilegjin të sundojë botën, përcakton gjithashtu se romakët kishin jetuar mirë nën një qeverisje të caktuar dhe keq në një tjetër. Diskutimi mbi ndarjen e pushtetit nuk fillon me Monteskienë. Fillimet e tij datojnë qysh në Greqinë e lashtë, pararendës i Montesquieu ishte Xhon Lok, pjesë të rëndësishme të teorisë të sё cilit gjenden edhe në teorinë e tij. Megjithatë ishte Montesquieu, që ndihmoi depërtimin e idesë së ndarjes së pushtetit.

Ai bën pjesë në radhët e mendimtarëve, idetë e të cilëve, në rrjedhën e kohës kanë qenë pikënisje e diskutimeve rreth vështirësive të ndarjes së pushtetit. Pikëpamjet e Montesquieu mbi rregullat e ndarjes së pushteteve shprehen veçanërisht në kapitullin VI të vëllimit XI të veprës „Fryma e ligjeve“.Mendimi më i përhapur ndërkaq, sipas së cilit, Montesquieu synon varësinë totale të tri pushteteve (legjislativit, ekzekutivit dhe gjyqësorit) nuk mund të dëshmohet.

Përkundrazi, në kapitullin e gjashtë të lartpërmendur gjendet një numër i madh i rregullave "të shpërndarjes" dhe të "kombinimit" të pushteteve.

Montesquieu i jep psh. mbretit si përgjegjës i ekzekutivit të drejtën absolute të vetos kundër vendimeve të legjislativit, për të penguar kështu "despotizimin" e saj. Parlamentit, Montesquieu i jep të drejtën e kontrollimit të mëpasshëm të ekzekutivit gjatë zbatimit të ligjeve. Përveç kësaj, parlamenti ka të drejtë të çojë para gjygjit ministrat dhe zyrtarët e mbretit, në rast se këta të fundit kryejnë veprime të jashtëligjshme. Një shembull në këtë drejtim: Montesquieu i jep Dhomës së Lartë përveç autorizimit ligjvënës edhe autorizime në zbatimin juridik.

Ndërsa aristokratët nuk duhet të gjykohen nga gjykatat e zakonshme, por nga Dhoma e Parë e parlamentit, në mënyrë që ata të mos gjykohen nga ziliqarët por nga njerëzit e sërës së tyre. Këta shembuj dëshmojnë se Montesquieu nuk ngul këmbë në një ndarje strikte të pushteteve dhe se ai nuk bazohet vetëm në mekanizmat institucionale, por fut në mendimet e tij mbi balancimin e pushteteve edhe grupimet shoqërore të kohës së atëhershme.

Doktrina e Monteskiesë mbi ndarjen e pushtetit është vetëm atëherë e kuptueshme, në rast se përveç rregullave institucionale merren parasysh edhe pikëpamjet e tij mbi fushat shoqërore të ndarjes së pushteteve. Se sa të rëndësishme janë këto fusha të ndarjes së pushteteve për Monteskienë, në kapitullin VI të vëllimit XI të librit:

"Këto pra janë tiparet themelore të kushtetutës, për të cilën folëm. Legjislativi përbëhet nga dy pjesë, të cilat nëpërmjet të drejtës së tyre penguese varen nga njëra-tjetra në mënyrë të ndërsjellë. Që të dyja janë të lidhura nëpërmjet pushtetit ekzekutiv, i cili gjithashtu është i lidhur në anën tjetër nëpërmjet legjislativit. Këto tri pushtete ..."

Edhe pse Monteskie, në këtë kontekst nuk e përmend fare gjyqësorin, ai megjithatë flet për tri pushtete, me të cilat mendon mbretin, i cili paraqet kokën e ekzekutivit. Dhomën e Dytë të përbërë nga aristokracia dhe Dhomën e Tretë të pëfaqësuar nga borgjezia.

Rëndësia e madhe e fushave shoqërore të ndarjes së pushtetit bëhet e qartë edhe në trajtimin që Monteskie i bën gjyqësorit, ndër të tjera në përpjekjet e përmendura për mbrojtjen e aristokracisë gjatë proceseve gjyqësore. Monteskiesë nuk i intereson ndarja funksionale dhe personale e tri pushteteve në veçanti. Ai interesohet në radhë të parë për lirinë dhe dinjitetin e njeriut.

Monteskie synon t'i mbrojë ato kundër anarkisë dhe despotizmit nëpërmjet rendit gjyqësor, i cili e bën të pamundur keqpërdorimin e pushtetit. Për të penguar keqpërdorimin e pushtetit, sipas tij (citat nga kapitulli IVXI) është i nevojshëm "pengimi i një pushteti nga një pushtet tjetër", gjë që është e mundur vetëm nëse pushtetet nuk vetizolohen. Monteskie — formuluar në mënyrë të tepruar — më tepër është një teoricien i pengimit dhe kombinimit të pushteteve se sa teoricien i ndarjes së pushteteve. Ligjet njëkohësisht Montesquieu i sheh si raporte të nevojshme që rrjedhin nga natyra e gjërave.  Flet për ekzistencën e drejtësisë primitive natyrore,  që ekzistonte para vetë ekzistencës së ligjeve .

Montesquieu flet për atë që ai e quan Roja e ligjeve:

Ligjet themelore të monarkisë duhet të ruhen nga një grup i caktuar njerëzish të ligjit, të cilët përbëjnë një tjetër pushtet të ndërmjetëm, përmes të cilit ngadalësohet rrjedha e sovranit. Teoria e qeverisjeve. Monteskje e braktis klasifikimin tradicional - demokraci, aristokraci, monarki - për ta zëvendësuar me një klasifikim të ri: republikë, monarki, despotizëm.

Ky klasifikim i ri është më pak i sigurtë se i pari, kështu tri qeverisjeve të saposhpallura i shtohet menjëherë një e katërt, sepse autori është i detyruar që nën etiketën e republikës, të dallojë qeverisjen demokratike dhe atë aristokratike. Në cdo lloj qeverisje duhet dalluar natyra dhe parimi i saj.

Natyra e një qeverisje është ajo që e bën këtë qeverisje të jetë e llojit të vecantë. Parimi i një qeverisje është ai që e bën qeverisjen të veprojë, janë "pasionet njerëzore që e bëjnë të levizë.

Ligjet varen nga natyra e qeverisjes, ato varen edhe nga parimi i qeverisjes, madje ai ushtron mbi to edhe "ndikimin më të madh", ky ndikim ndihet së pari tek ligjet e arsimit e pastaj tek të gjitha ligjet e tjera, midis të cilave një vend i posacëm u duhet lënë ligjeve të së drejtës civile e kriminale, ligjeve të financave si dhe ligjeve që trajtojnë kushtet e jetës së grave.

Prej këtej rrjedh se korrupsioni i qeverive pothuajse gjithmonë fillon nga korrupsioni i parimeve, kur parimet qeverisëse korruptohen atëherë edhe ligjet më të mira bëhen të këqija dhe kthehen kundër Shtetit, kur parimet janë të shëndosha, edhe ligjet e këqija "kanë efektin e ligjeve të mira", sepse forca e parimit "tërheq pas vetes gjithcka". Ka tri lloje qeverisjesh republikane, monarkike dhe despotike për të zbuluar natyrën e tyre mjafton të kemi parasysh idenë që kanë krijuar për to njerëzit e thjeshtë me këtë unë kam parasysh tri përkufizime apo më mirë të themi tri fakte, në qeverisjen republikane gjithë populli apo vetëm një pjesë e tij gëzon të drejtën e sovranit në qeverisjen monarkike qeveris një njeri i vetëm, por me ligje fikse e të vendosura, ndërsa në qeverisjen despotike një njeri i vetëm, pa ligje e pa rregulla, i tërheq pas hunde gjithë të tjerët, sipas vullnetit e tekave të tij cfarë quaj unë natyre të cdo qeverisje.

REPUBLIKA DEMOKRATIKE

Ja se cilat janë natyra dhe struktura e vecantë e kësaj forme qeverisje populli, pra tërësia e qytetarëve, shfaqet në dy pamje të kundërta që plotësojnë njëra-tjetrën, në njërën pamje populli shfaqet sikur të ishte monark, ndërsa në pamjen tjetër shfaqet si shtetas.

Rasti i fundit kuptohet vetiu.

Kurse si monark populli shfaqet gjatë procesit të votimit, atëherë kur shpreh vullnetin e vet; "vullneti i sovranit është vetë sovrani" (kjo frazë eliptike është fara e idesë kryesore të Kontratës shoqërore të Rusoit).

Në këtë formë qeverisje ligjet që vendosin për të drejtën e votimit janë ligje themelore.

Duke qenë sovran, populli duhet të bëjë vetë gjithcka që mund ta bëjë mirë, ndërsa atë që nuk mund ta bëjë mirë, ia beson ministrave apo gjykatësve që i ka zgjedhur vetë, sepse këtë zgjedhje populli mund ta bëjë më së miri. Populli e bën për mrekulli zgjedhjen e njerëzve të cilëve duhet t'ua besojë një pjesë të autoritetit të vet, për këtë i duhet të vendosë për gjëra që duken qartë, të cilat nuk mund të mos i dije. Ai e di fare mirë p.sh. se filan ushtarak ka qenë shpesh nepër luftëra, se ka arritur këto apo ato fitore, pra populli është shumë i aftë për të zgjedhur një gjeneral. Ai e di se filan gjykatës është i rregullt e nuk korruptohet, se shumë njerëz janë të kënaqur nga gjykimet e tij dhe kjo është e mjaftueshme që të mund ta zgjedhë për pretor.

Gjithë këto populli i mëson shumë mirë nëpër sheshe publike, madje më mirë se një monark në pallatin e vet. A do të dije populli të merret mirëfilli me një cështje, që të njohë vendin, rrethanat, castet e favorshme e të përfitojë prej tyre?

Jo nuk mundet.

Përse vallë nuk mundet?

Përse vallë populli që është i aftë për të zgjedhur, i aftë, po ashtu, për të kuptuar se si qeverisin ata që i ka zgjedhur, nuk qenka i aftë të qeverisë vetë?

Sepse populli gjithmonë shfaq ose shumë  ose fare pak veprim, nganjëherë me njëqindmijë krahë ai përmbys gjithcka, ndonjëherë me njëqindmijë këmbë ai nuk capit dot përpara, as sa një insekt.

Mirëpo punët duhet të ecin dhe për këtë nevojitet një lëvizje as shumë e madhe, as shumë e vogël". Në të vërtetë parimi bazë i demokracisë, parimi që e bën të veprojë demokracinë,  është virtyti.

Mirëpo virtyti (dhe me këtë Monteskje ashtu si Aristoteli nënkupton virtytin "politik") kërkon që për Shtetin, për interesin e përgjithshëm, të sakrifikosh vazhdimisht vetveten, të sakrifikosh neverinë, egoizmin, mosdisiplinën, babëzinë tënde, të gjitha orekset e tua. Përse në demokraci duhen zbatuar, gjithë këto kërkesa që janë të panevojshme për format e tjera të qeverisjes?

Sepse, për nga vetë natyra e saj, demokracia është një qeverisje e shumicës.

Në qoftë se demokracia funksionon keq, nëse ligjet e saj nuk zbatohen më, atëherë kjo do të thotë se shumica është e korruptuar. Kjo është një e keqe e pariparueshme që do të thotë se "Shtetin e ka marrë lumi". Kurse në rastin e monarkisë problemi është më i lehtë.

Nëse një monark gabon sepse ka këshilltarë të këqij ose sepse nuk i përfill ata, për të ndrequr gjendjen mjafton që monarku të ndryshojë këshilltarët ose t'i përfillë më tepër ata.

REPUBLIKA ARISTOKRATIKE

Kjo formë qeverisje sot paraqet vetëm interes historik.

Por në kohën e Monteskjesë ekzistonin republikat aristokratike të Venedikut dhe të Polonisë, kështu ai pati mundësinë t'i vëzhgonte ato nga afër.

Njihet botërisht natyra e regjimit aristokratik. Në këtë regjim sovraniteti nuk ndodhet në duart e popullit, por të një numri të kufizuar njerëzish.Sa më i madh të jetë ky numër, aq më tepër i afrohet ky regjim demokracisë, duke u bërë më i përkryer.

 "Regjimi më i mirë aristokratik është ai regjim ku pjesa e popullit që nuk ka fare pushtet është aq e vogël dhe e varfër, sa pjesa tjetër që sundon nuk asnjë interes ta shtypë këtë pjesë të vogël te popullit".

Sipas, Monteskjesë, regjimi aristokratik është një lloj demokracie e kufizuar, e konsidensuar dhe e pastruar, ku pushteti i takon atyre qytetarëve që rrjedhin prej familjeve të medha dhe marrin arsimin e nevojshëm për të qeverisur vendin.

Në këtë formë qeverisje virtyti nuk zë atë vend që zinte në qeverisjen demokratike: sepse "rrallë ndodh që të ketë shumë virtyt atje ku pasuria shpërndahet në mënyrë aq të pabarabartë".

Parimi i regjimit aristokratik është një lloj fryme moderimi që ekziston tek fisnikët që janë në krye të vendit.

Kjo frymë moderimi i detyron këta fisnikë të jenë të përmbajtur; ajo zëvendëson frymën e barazisë e të demokracisë, duke e sfumuar, duke e zbutur pabarazinë, që gjithësesi mbetet një veti e pandarë e Kushtetutës aristokratike.

Ky regjim është krejt i kundërt me regjimin monarkik ku fisnikët, duhet të bejne cmos që të bien në sy, që të duken se sa vlejnë.

MONARKIA

Në këtë formë qeverisje është në krye një njeri i vetëm, që është edhe burimi i cdo pushteti.

Por ai qeveris me ligje të caktuara e të provuara, të cilat madje përbëjnë vetë themelin e mbretërisë: ekzistenca e këtyre ligjeve të caktuara pengon "vullnetin e castit dhe tekat” e monarkut.

Në monarki ekzistojnë, po ashtu, pushtete të ndërmjetme, dhe një roje ligjesh. Pushtetet e ndërmjetme janë pushtete "më të ulëta e të varura.

Po të mungonin këto pushtete, pushteti i sovranit, që i ngjan një mase shumë të madhe uji, një mase të lëshuar që fryhet e përfryhot në valë të crregullta, do të pushtonte e do të përmbyste gjithcka.

Ndërsa këto pushtete e kanalizojnë pushtetin mbretëror, ia presin hovin:

Këto janë kanale përmes të cilave rrjedh pushteti.“

 Cilat janë këto kanale?

Së pari është fisnikëria. Sipas Monteskjesë, maksima themelore e monarkisë është kjo: "Kur s'ka monark s'ka as fisnikëri, kur s'ka fisnikëri s'ka as monark, por ka despot."

Një tjetër pushtet i ndërmjetëm është kleri. Ashtu si cdo grupim i pavarur është i rrezikshëm për republikën, por është i përshtatshëm për monarkitë, "sidomos për monarkitë që kanë marrë udhën e despotizmit".

Një pushtet tjetër i ndërmjetëm janë edhe qytetet me privilegjet e tyre.

Shkatërroni shkruante Monteskje, "shkatërroni në një monarki prerogativat e senjorëve, të klerit, të fisnikërisë dhe të qyteteve dhe kësisoj do të keni shumë shpejt një Shtet popullor ose Shtet despotik".

Roja e ligjeve:

Ligjet themelore të monarkisë duhet të ruhen nga një grupim njerëzish të ligjit, të zgjedhur me kujdes, grupim që përbën një tjetër pushtet të ndërmjetëm, një tjetër kanal përmes të cilit ngadalësohet rrjedha e sovranitetit. Ky grupim shpall ligjet e hartuara dhe mbi të gjitha i kujton ato paprerë, duke ia rrëmbyer harresës dhe pluhurit ku rrezikonin të mbeteshin të varrosura përgjithmonë.

Si kryetar i Parlamentit të Bordosë, Monteskje mbante mbi krye një paruke, por ai nuk qe fort i zellshëm në ushtrimin e kësaj detyre të cilën e shiti më 1727. Atë e mërzisnin rregullat procedurore, por ishte njëherazi edhe një ithtar i zjarrtë i prerogativave parlamentare.

Është e qartë se Monteskje ia rezervon detyrën e rojes së ligjeve Parlamentit, kësaj Asambleje të madhe ligjore.

Të mos harrojmë se, nëse forma republikane i përshtaten Shteteve të vegjël, forma monarkike i shkon për shtat Shteteve të mesëm.

DESPOTIZMI

Për Montesquieu, është një ulje dhe shkatërrimi i natyrës njerëzore. Si një fisnik liberal, të cilit i pëlqejnë republikat e lashtësisë, por qëndron besnik ndaj monarkisë francesze, quan një tmerr të vërtetë kalimin nga qeverisje e moderuar, në dispotizëm. Pushtetet e ndërmjetme, rojat e ligjeve, privilegjet ishin institucione të cilat shërbenin për të ndaluar rënien e monarkisë franceze në të tatëpjetën e lemeritshme të despotizmit.

Fryma e ligjeve

Ndarja e pushteteve

Despotizmi

Rojet e ligji

Jean-Jacques Rousseau (1712—1778)

Jean-Jacques Rousseau (1712—1778)

JETA

Jean-Jacques Rousseau ka lindur në shtetin e pavarur kalvinist në qytetin e Gjenevës në 1712. Nëna e Rousseau, vdiq nëntë ditë pas lindjes së tij, dhe  Rousseau deri në moshën dhjetë vjecare u  rrit dhe u edukua nga babai i tij  cili ishte orë ndreqës. Babai i Rousseau

bënte pjesë në  minoritetin e vogël të banorëve të Gjenevës, ai gëzonte gradën e qytetarit të Gjenevës, një status që Jean-Jacques do ta  trashëgonte më pas prej tij.

Jean-Jacques Rousseau ishte një nga mendimtarët më me influencë gjatë Iluminizmit në shekullin e tetëmbëdhjetë në Evropë. Puna e parë filozofike e  madhe e tij, ishte një diskutim i  Shkencave dhe Arteve,  fitues në një garë ese kryer nga Akademia e Shkencave Dijon në 1750. Në këtë punë, Rousseau argumenton se progresi i shkencave dhe arteve ka shkaktuar korrupsionin e virtytit dhe moralit. Ky diskurs fitoi famë dhe njohjen e Rousseau, dhe kjo vuri shumë nga bazat filozofike për një punë të dytë, më të gjatë, diskursi mbi Origjinen e pabarazisë.

Diskursi i dytë nuk ka fituar çmimin e Akademisë, por ajo u lexua gjerësisht dhe forcoi më tej vendin e Rousseau si një figurë e rëndësishme intelektuale. Kërkesa kryesore e punës është se qeniet njerëzore janë në thelb të mira nga natyra, por u korruptuan nga ngjarjet komplekse historike. Zhan Zhak Ruso konsideronte se të gjithë njerezit, për nga natyra, janë të barabartë.

Sipas Rusoit pushteti i përket popullit dhe ai duhet të vendosë për mënyrën e qeverisjes së vendit. Ai ishte për heqjen e mbretërisë dhe vendosjen e republikës. Nuk mund të ketë atdhetarizëm pa liri, liri pa virtyt, virtyt pa qytetar; krijoni qytetarin dhe keni çdo gjë që iu nevojitet; pa atë ju keni asgjë, përveçse skllevër që nga sundimtari e deri poshtë.

Rusoi e zhvilloi karierën e tij gjatë iluminizmit françez, në epokëm e arsyes, e cila ne Francën e shekullit të tetëmbëdhjetë dominohej nga Volteri (1694-1778), Monteskie (1689-1755), Didero (1713-1784). Këta burra ishin zërat disidentë të kohës, të cilët ndryshuan mënyrat tradicionale të mendimit për fenë, qeverinë dhe moralin.

Duke besuar se arsyetimi njerëzor është drejtuesi më i sigurt i fatit të njeriut, ata theksonin se, “arsyetimi është për filozofinë, ndërkohë që lutjet janë për të krishterët”.

Kjo është tema e Enciklopedisë (1751-1780) së shquar të Dideroit dhe Dalamberit, e cila përmbante idetë më thelbësore të filozofëve, dhe që në vitin 1780 arriti në 35 volume.

Pikërisht në këtë klimë të gjallë intelektuale, Rusoi hyri me një autoritet të pabesueshëm.

Me gjithë arsimimin e pakët formal, që kishte marrë, ai paraqiti një sërë idesh rreth natyrës njerëzore me një forcë të tillë, saqë mendimi i tij, së fundi, mbizotëroi mbi mendimet më mbresëlënëse të kohës. Puna e tij më e qëndrueshme ishte kopjimi i notave muzikore, megjithëse një farë kohe ai punoi si tutor  fëmijësh. Më vonë u bë sekretar i ambasadorit francez në Venecia.

Ai ishte një fëmijë i shkëlqyer, i cili mësoi shumë herët të lexonte. Në moshën dymbëdhjetë vjeçare, Rusoi lexoi një pjesë nga veprat e klasikëve si Platon, Paskal dhe Volter, të cilët, me larminë e ideve të tyre, ndikuan fuqishëm në imagjinatën e tij. Kjo e ndihmoi atë që të takonte disa nga njerëzit më të shquar të kryeqytetit të Europës.

Këtu ai mbeti i mahnitur nga kontrasti i fisnikëve të pasur me artizanat e djersitur, nga madhësia e katedraleve, me idetë heretike të Volterit, me hareme e sallone dhe skena tragjike të lagjeve të varfëra. Parimet të cilat Monteskjë vetëm sa i kishte prekur, Ruso kishte ndërmend që t’i shtjellonte me hollësi, në veprën e tij “Kontrata sociale”, duke dhënë përgjigje në pyetjen pse ligjet e kësaj shoqërie në të cilën qeverisin njerëzit, janë legjitime?

Thënia se “njeriu nga natyra ishte i mirë dhe vetëm institucionet tona shoqërore e kishin bërë atë të keq” u bë inspirim për të gjitha shkrimet e tij të mëtejme. Njeriu lind i lirë, por atë kudo e kanë lidhur me vargonj!!! Si mund të bëhet i ligjshëm një ndryshim i tillë, pyeste Ruso.

Nuk ekziston e drejta e më të fortit, në një shoqëri me institucionet e saj. 

Nëse duhet të bindesh për hir të forcës, atëherë nuk është e nevojshme të bindesh as për hir të detyrës, në mënyrë urdhëruese, thotë Ruso. Detyrimi ndaj shoqërisë nuk mbështetet as mbi autoritetin natyror të babait, as mbi ndonjë autoritet tjetër të pretenduar si “natyror” e si të lindur për të komanduar (me këtë mendim Rusoo hedh poshtë disa pikëpamje të mendimtarëve se marrëdhëniet midis të parëve të shtetit dhe atyre që janë poshtë, u përngjasin marrëdhënieve të babait me fëmijët e tij). Themeli i vetëm i ligjshëm i detyrimit është konvencioni që zbatojnë të gjithë anëtarët që duan të hyjnë në shoqëri.

Pra gjithçka rrjedh nga angazhimi i lirë i atij që vendos të detyrohet. Pakti shoqëror,  mund të jetë i ligjshëm vetëm atëherë kur del nga një marrëveshje e njëzëshme. Bazë e paktit shoqëror në formulimin e Rusos është “vullneti i përgjithshëm”, i cili shprehet me Legjislacion:

“Legjislacioni duhet të dal nga të gjithë. Legjislacioni duhet të vlejë për të gjithë”. 

Ai thoshte se jo “laviatani” i Hobsit por vetëm “vullneti i përgjithshëm” është ai që mund të drejtojë forcat e shtetit në përputhje me qëllimin për të cilin ai është krijuar, dhe që pa dyshim është e mira e përbashkët. Në kontratën shoqërore të gjithë janë të barabartë para ligjit.

Kurse ligji i pa ratifikuar nga populli, nuk është ligj.Paanshmëria në legjislacion, është një kusht i domosdoshëm për të pasur drejtësi. Ja se si e shpjegon legjislacionin e paanshëm.

Ai thotë se duke u futur njerëzit në gjendjen shoqërore, veprimet e tyre marrin karakter moral, që më parë nuk i kishin. Në vend të impulseve fizike dhe lakmisë, futet drejtësia.

Njerëzit fitojnë liri morale që i bën zot të vetes, “sepse impulsi i lakmisë është skllavëri dhe bindja ndaj ligjit, që ka vendosur vet, është liri”. Një njeri që ndjek drejtësinë, e lakmisë, pa dyshim që kërkon të zgjedhë atë që është më e mirë nga pikëpamja e paanshmërisë, aty ku ndodhen interesat e kundërta. 

Në sytë e Rusos ligji është diçka e shenjtë. Pushteti i shenjtë i ligjeve mund të ndalohet vetëm atëherë kur bëhet fjalë për të shpëtuar atdheun.  Në këtë rast siguria publike plotësohet me një akt të veçantë...

Politikanët e kohëve të hershme thoshte Ruso, flisnin gjithmonë për moralin dhe virtytet, kurse këta tani flasin vetëm për tregti dhe para. Patriotizmi është virtyti më i lartë për njerëzimin thoshte ai. Ligji është më sublimi i të gjithë institucionve njerëzore.

Ai është një ”frymëzim hyjnor”. Përderisa vetëm sovrani, pra populli i organizuar, mund të bëjë ligje, atëherë ligji nuk mund të jetë i padrejtë.  Asnjë qeveri nuk do të mund të dilte përmbi ligjet, përderisa çdo qeveritar është një i deleguar i sovranit. Ligjet nuk janë tjetër veçse regjistra të vullneteve tona, do të shkruante Ruso.

Prandaj dhe nuk është puna vetëm të hartosh ligje të mira në vetvete, por duhet edhe të vështrosh me kujdes nëse populli për të cilin i ke caktuar këto ligje është “përgatitur që t’i durojë” ato.

“çdo qeverisje e ligjshme është republikane” 

Ruso me këtë ka në mendje edhe sistemin qeverisës; demokracinë. “Asnjë publicist para Rusoit nuk i ka mohuar sovranitetin mbretërve.

”Te Rusoi “sovrani” dhe “populli” janë një. 

Vullneti i shprehur në ligj s’mund të jetë tjetër veçse “Vullneti i popullit”. E nëse populli është qendra e çdo vullneti dhe mendimi në një shtet, kjo mundëson zbatimin e këtij vullneti në pushtet, thënë troç “qeveri”.

Parim i sovranitetit është ligji. Pra pushteti s’është veçse një detyrim që rrjedh nga parimi fillestar, nga vet vullneti, apo nga sovraniteti.

Kurse ta ruash sovranitetin do të thotë ta ruash vullnetin e përgjithshëm kundrejt vullnetit të veçantë. Për Rusoon sovrani, nënkupton numrin e përgjithshëm të shtetasve për një shoqëri të dhënë. Kurse vullnetet e shumtë të shtetasve mund të konsiderohen si një vullnet i përgjithshëm, sepse çdonjëri prej tyre është pjesë e marrëveshjes sociale.

Si edhe Hobsi, Ruso pushtetin më të lartë sovran e shikon te pushteti ligjvënës dhe pushteti ekzekutiv. Shteti jo vetëm nuk u heq individëve pasuritë që kanë, por përkundrazi u siguron atyre zotërimin e ligjshëm të pasurisë, u siguron pronën e vërtetë, prona fakt, prona e prekshme e gjendjes natyrore zëvendësohet me pronën si një e drejtë.

SOVRANITETI

Karakteret e sovranitetit rrjedhin në mënyrë logjike prej zanafillës së tyre kontraktore dhe prej përkufizimit të sovranit. Sovrani i formuar prej paktit social është populli i organizuar që shpall vullnetin e përgjithshëm, shprehje e të cilit është ligji: "Vullneti i sovranit është vetë sovrani".

Sovraniteti apo pushteti i trupit politik mbi të gjithë anëtarët e tij, shkrihet me vullnetin e përgjithshëm dhe karakteret e tij janë të njëllojta me ato të vullnetit të përgjithshëm: sovraniteti i patjetërsueshëm, i pandashëm,i pagabueshëm dhe absolut.

LIGJI

Vetëm ligji siguron drejtësinë dhe lirinë.Vetëm ligji bën të mundur që individët të rishtrohen për t'u bërë njerëz të lirë, vetëm ligji arrin t'ua lidhe vullnetet me zinxhirë duke marrë paraprakisht edhe: miratimin e tyre, vetëm ai bën që miratimi i individëve të qëndrojë përmbi refuzimin e tyre. Vetëm në sajë të ligjit ata shërbejnë dhe "nuk kanë asnjë zot mbi krye".

Ligji është më sublimi i të gjitha institucionove njerëzore. Ai është një "frymëzim hyjnor" që u ka mësuar popujve si të sjellin në tokë pandryshueshmërinë e dekreteve hyjnore. Pra ligji nuk mund të jetë shprehje e vullnetit krejt arbitrar të sovranit.

QEVERIA

Sovrani dëshiron, shpreh një dëshirë. Ai është vullneti (i përgjithshëm) që përcakton aktin (e përgjithshëm). Qeveria vepron. përmes akteve të vecanta, ajo zbaton aktin e përgjithshëm.

Ajo është voton forca në shërbim të vullnetit. Ajo duhet ndërtuar në mënyrë  që "të zbatojë gjithmonë ligjin dhe vetëm ligjin." Të gjithë ata që, para Rusoit, e kanë ngatërruar qeverinë me sovranin, nuk kanë kuptuar asgjë nga shkenca politike, duke favorizuar kësisoj mbretërit absolutë.

Qeveria nuk është gjë tjetër vecse "ministri i sovranit", vecse "një trup i ndërmjetëm, i vendosur midis shtetasve dhe sovranit, për të kryer korrespondencën e tyre të dyanëshme dhe e cila është ngarkuar me zbatimin e ligjeve dhe ruajtjen e lirisë civile e politike" "Anëtarët e këtij trupi quhen magjistra ose mbretër d.m.th. qeveritë  dhe i gjithë trupi mban emrin e Princit".

"Mbajtësit e fuqisë ekzekutive nuk janë vecse zotër të popullit, por oficerët e tij, ai mund t'i emërojë e t'i shkarkojë kur të dojë dhe ata nuk kanë të drejtë të lidhin ndonjë kontratë, por vetëm të binden.

Ata nuk kanë "kurrsesi ndonjë rol tjetër përvecse janë të punësuar, janë oficerë të thjeshtë të sovranit, që ushtrojnë pushtetin në emër të tij, pushtet me të cilin ai i ka ngarkuar dhe të cilin mund t'ua kufizojë, ndryshojë, apo t'ua marrë kur të dojë".

FORMAT E QEVERISJES

Këtë akt të krijimit të pushtetit ekzekutiv për të cilin folëm më sipër mund ta kryejë gjithë populli apo pjesa më e madhe e tij. Atëherë kemi të bëjmë me një regjim demokratik, kur këtë veprirn e kryen një numër i vogël njerëzish, regjimi është aristokratik, kur atë e kryen një njeri i vetëm prej të cilit varen gjithë të tjerët, regjimi është monarkik.

Ky është, sipas Rusoit, klasifikimi i qeverisjeve teëligjshme. Në dukje, ky klasifikim riprodhon ndarjen klasike, por në të vërtetë është krejt i ndryshëm prej tij. Krejt i ndryshëm, sepse për Rusoin, sovrani dhe qeveria janë dy gjëra krejt të ndryshme dhe pikërisht ky dallim kushton ligjshmërinë e pushtetit. Demokracia përcaktohet si formë qeverisje ku populli i organizuar jo vetëm që voton ligje, por vendos për masat e vecanta që duhen marrë për ekzekutimin e tyre.

Në regjimin aristokratik qeveria i besohet një numri të vogël njerëzish. Në këtë regjim Qeveria mund të jetë tri llojesh.

Lloji i parë është ai i qeverisë së quajtur natyrore.

Ky është rasti i shoqërive të para njerëzore ku kryetarët e familjeve vendosnin në mes tyre por cështjet publike.

Qeveria e llojit të dytë është një qeveri e zgjedhur. Qeveria e zgjedhur është më e mira

Qeveria e llojit të tretë është një qeveri e trashëgueshme. Qeveria e trashëgueshme është më e keqja e të gjithave.

Ky është rendi më i mirë dhe më natyror i gjërave ku më të urtët qeverisin shumicën, sigurisht duke pasur parasysh interesat e shumicës dhe jo interesat e tyre vetjake; nuk duhen shumëzuar kurrsesi mekanizmat qeverisës dhe nuk duhen angazhuar njëzet mijë vetë në një punë që shumë mirë mund ta kryejnë njëqind të tjerë të përzgjedhur."

Ky sistem nuk kërkon po ato virtyte si sistemi demokratik, por ka kërkesat e veta sic janë "moderimi i të pasurve dhe vetëpërmbajtja e të varfërve". Nuk mund të lëmë pa përmendur gjithashtu se ekziston rreziku i një mendësie të ngushtë të grupit qeverisës, që këta të shohin interesat e grupit të tyre, në kurriz të vullnetit të përgjithshëm.

Në regjimin monarkik Princi nuk është një asamble apo një organ, por një njeri real; në këtë rast uniteti moral dhe ai fizik përputhen me njëri-tjetrin. Asnjë qeveri nuk mund të jetë më e fortë se qeveria monarkike.

KUPTIMI DHE NDIKIMI I "KONTRATËS".

Gjatë leximit tonë pamë si u formësua ëndrra politike e Rusoit. Në fillim ajo ishte një ëndërr individualiste, por më pas u shndërrua në një ëndërr bashkësie, në një ëndërr Shteti, ku del në pah nostalgjia për të Tërën sociale.

Njëkohësisht kjo është edhe një ëndërr atdhetare, një ëndërr barazie, prej së cilës gufon një thirrje plot afsh për arsyen, drejtësinë, moralin e virtytin, kundër tekave të egoizmit individual si dhe kundër abuzimit dhe arbitraritetit të Pushtetit.

Kjo është një thirrje për virtytin ashtu sic e konceptonte Monteskje, pra për virtytin si një vetëmohim, si një pastrim të vetvetes që rrjedh nga dashuria për atdheun.

Rusoi krijoi kushtet e romantizmit, ndёrsa ishte edhe hapёs i rrugёs sё Revolucionit Francez dhe demokracisё dhe pati ndikim tё madh nё pedagogjinё moderne.

Nё filozofinё politike, Rusoi konsiderohet si luftёtari kryesor i teorisё sё identitetit tё demokracisё dhe i demokracisё së drejtpërdrejtë (e kundёrt me parimin e pёrfaqёsimit).

Tema: Emmanuel-Joseph Sieyès--- C’është Rend i Tretë?

Tema: Emmanuel-Joseph Sieyès

 C’është Rend i Tretë?

Sieyes (1789).

JETA DHE VEPRA E SIEYES

Emmanuel-Joseph Sieyès, lindi  më 3 Maj 1748, Fréjus, France dhe vdiq 20 qershor 1836, Paris.

Bir i një noteri të Fréjus, Sieyès ishte edukuar për një karrierë

kishtare në Sorbone.

Ai u rrit në kishë për t'u bërë famullitar i përgjithshëm (1780) dhe kancelari (1788) i dioqezës së Shartrit. Sieyès fillimisht donte për t'u bashkuar me ushtrinë dhe të bëhet një ushtar, por shëndeti i tij i dobët, i kombinuar me devotshmërinë e prindërve, e çoi karrierën e tij në një rrugë fetare. Megjithatë, për shkak se ai nuk i përkiste shtresës fisnike, mundësitë e tij për avancimin e mëtejshëm në kishë ishin të kufizuara. Shumë  i acaruar ai del kundër aristokracisë.

Më vonë pasoi debati në publik mbi organizimin e Përgjithshëm të Shteteve, ku Sieyès kishte lëshuar pamfletat e tij, (Janar 1789, "Çfarë është Rendi i tretë"), në të cilin ai e identifikoi Rendin pa privelegje, me kombin francez dhe pohoi se ai kishte të drejtë për të hartuar një kushtetutë të re. Ai ishte një nga teoricienët kryesore politike të Revolucionit Francez, gjithashtu luajti një rol të rëndësishëm në Konsullatën Franceze dhe Perandorinë e  Parë Franceze.

Sieyès studioi teologji dhe inxhinieri për të përgatitur veten për të hyrë në priftëri. Ai shpejt u bë i njohur rreth shkollës për shkak të aftësive të tij dhe interesin për shkencat, kombinuar me maninë e tij mbi "parimet e reja filozofike“.Sieyès u arsimua për priftëri në Kishën katolike në Sorbonne. Ai u ndiku shumë  nga mësimet e John Locke dhe mendimtarë të tjerë ëe Iluminizmit politikë, të gjitha në preferencë për teologji.

Në 1770, ai mori diplomën e tij të parë të rangut teologji në fund të listës së kandidatëve që kalojnë, por,një reflektim i mevonshem do ta conte drejt antipatisë, edukimin e tij fetar.

 Në 1772, ai u shugurua si prift, dhe dy vjet më vonë ai mori licencën e tij në teologji. Duke mbetur në zyrat kishtare, Sieyès mbart  një cinizëm fetare në kundërshtim me pozitën e tij. Më vonë ai mori urdhërat e tij për të hyrë në priftëri, ai tregoi një mungesë të rëndë të devotshmërisë për njeriun në krye të Dioqezes se Shartrit.

Sieyes nuk e pranoi dot një karrierë fetare sepse ai nuk kishte asnjë lloj prirje të fortë fetare, ajo cfarë e tërhiqte ishte karriera si një shkrimtar politik.

Çfarë është Rendi tretë?

Është një pamflet politik shkruar nga mendimtari francez dhe klerik Emmanuel Jozef Sieyès në janar 1789, pak para shpërthimit të Revolucionit. Në pamflet, Sieyès argumentoi se Rendi I  tretë, njerëzit e thjeshtë te Francës - përbënin një komb të plotë, dhe do të jetë më mirë pa atë "peshë të vdekur" të urdhrave të privilegjuara, pasuritë e para dhe të dyta të klerit dhe aristokracisë.

Sieyès deklaroi se populli donte:

a) Përfaqësues të vërtete në pasuri të përgjithshme,

b) Përfaqësues të barabarta

c) Votat e marra nga krerët dhe jo nga urdhërat.

Këto ide erdhën dhe patën një ndikim të madh në rrjedhën e revolucionit. Pamfleta politike është e organizuar rreth tri pyetjeve  hipotetike dhe brenda saj dhe përgjigjet e Sieyès.

Pyetjet janë:

Çfarë është Rendi i  tretë? Gjithçka.

Çfarë ka qenë ai deri tani në mënyrë politike? Asgjë.

Për cfarë e kërkoni? Për të bërë diçka.

Sieyès vazhdon duke analizuar gjendjen politike të kohës, duke argumentuar se dominimi i Rendit te  Parë dhe të Dytë në arenën politike përbën një monopol që trajton Rendin e  Tretë të padrejtë. Ai mbështet përfaqësimin e barabartë të të gjitha urdhrave në qeveri dhe pohon se taksat dhe politika e qeverise duhet të prekë të gjitha pjesët e shoqërisë në mënyrë të barabartë. Në të gjithë pamfletin, Sieyès argumenton se Rendi i parë dhe i dytë janë thjesht të panevojshme.

Rendi i treti është i vetmi Rend legjitim për të vërtetën e Francës, i cili do përfaqësojnë të gjithë popullsinë. Kështu, ai pohon, Rendi i tretë duhet të zëvendësojë tërësisht të dy Rendet e tjera.

Pamflet kishte një ndikim të madh në rrymat e mendimit popullor që kontribuan në shpërthimin e Revolucionit Francez. Në atë që duhet të jetë Rendi i tretë, Sieyès përshkruan dëshirat dhe frustrimet e klasës së tjetërsuar te njerëzve.

Ai e përcakton qartë dhe zbulon natyrën mashtruese të fisnikërisë dhe vuajtjet e popullit të mbingarkuar dhe të dëshpëruar francezë, të cilët ai i shihte si viktima të parazitizmit aristokratike. Pamfleti ishte në thelb apel per tu  bashkuar, të cilit nënshtrimi nga një kulturë elitist do ti shërbejë popullit francez per ti hapur rrugën një forcë te panjohur-politike. Rendi i tretë erdhi për të përshkruar dhe pakënaqësitë në mënyrë të qartë shtetërore që, për herë të parë, nuk ishin anashkaluar nën thirrjen e Rendit te Përgjithshme. Pamflet ripërcaktoi  kuptimin e "shërbimit publik" kundër urtësisë konvencionale të kohës.

Aristokracisë e cila e përcaktonte veten si një klase sunduese elitare e ngarkuan me detyrën e "rëndë" për mbajtjen e rendit shoqëror në Francë.

Sieyès shërbimin publik, e percaktonte si një funksion që kryhet jo nga Rendi i parë ose I  dytë në vend, por vetëm nga Rendi i Tretë.

Pamfletet vendosen, jo sovranitetin në duart e aristokracisë, boshe egoiste, por nga klasa e saj e punës.

Duke përcaktuar Rendin e Tretë si mekanizmi kryesor i shërbimit publik, Sieyès qëllimisht vuri ne pikepyetje  rolin e aristokracisë, duke I portretizuar ato si "të huaja", për interesat kombëtare të Francës. Arroganca e perceptuar e fisnikëve, dhe aftësia e tyre për të vepruar absolutisht dhe pa mbikëqyrje ligjore, ishin arsyet mbi të cilat Sieyès e justifikon privilegjin fisnik si "tradhti të Commonëealth"

Ai efektivisht e përcaktoi aristokracinë si një trup i huaj që vepron jashtë përgjithshmerise që do populli i Francës.

Këto supozohen të kenë qenë mjetet e sakta që Parlementi i aristokracisë së Parisit ti bënte presion Mbreti Louis XVI për të thirrur pasuritë e Përgjithshëm në vitin 1788.

Ajo cka ishte më e rëndësishme e të gjithave, ishte ndikimi i pamfletes Sieyès 'mbi shqetësimet strukturore që u ngrit përreth thirrjes per nje Rend të Përgjithshëm. Konkretisht, Rendi i  tretë kërkonte që përfaqësimi i tyre të bëhet nga anëtarë që në fakt i përkasin Rendit te Tretë, që numri i deputetëve për rendin e tyre të jetë e barabartë me atë të dy urdhrave të privilegjuara të kombinuara, dhe më kontroverse “.

Broshura mori përmasa, të cilat nuk ishin parashikuar duke shkaktuar reagim revolucionar. Duke trajtuar çështjet e përfaqësimit të padrejtë të drejtpërdrejtë, pakënaqësia e  Sieyès prodhoi agjitacion te bashkuar, Rendi i Tretë kundër traditave feudale të regjimit.

RENDI I PARË

Përbëhej nga gjithë kleri, i cili ishte ndarë tradicionalisht në kler  "më të lart" dhe “ me të ulët".

Edhe pse nuk kishte asnjë ndarje formale midis dy kategorive,ne  klerin e sipërm ishin, në mënyrë efektive, fisnikëria klerike, nga familjet e pasurisurisë së Dytë. Në kohën e Louis XVI, çdo peshkop në Francë ishte një nëpunës i mbretit, një situatë që nuk kishte ekzistuar para shekullit të 18-të. Në ekstremin tjetër, "kleri i ulët" (ndarë në mënyrë të barabartë në mes të priftërinjve famullisë dhe murgjit e murgeshat ) përbënin rreth 90 për qind e pasurisë së Parë, e cila në vitin 1789 numëronte rreth 130.000 (rreth 0.5% e popullsisë).

RENDI I DYTË

Ishte fisnikëria franceze, mbretër, përveç vetë monarkut, i cili qëndronte jashtë sistemit të pronave. Rendi i dytë është i ndarë tradicionalisht në:

1.“Fisnikëria e mantelit", klasën gjyqësore që administronte drejtësinë mbretërore

2.Qeveria civile, e perfaqesuar nga ("fisnikëria e shpatës").

Rendi i dytë përbënte afërsisht 2% të popullsisë së Francës.

RENDI I TRETË

Rendi i tretë përbëhet jo i gjithë ata anëtarë të lart dhe mund të ndahen në dy grupe, urbane dhe rurale, së bashku përbëjnë 97% të popullsisë së Francës. Urbane përfshinte borgjezinë, si dhe të pagës punëtorë.

Rurale nuk kishin pasuri dhe ishin të detyruar të paguajnë taksa të larta në mënyrë disproporcionale në krahasim me Rendet e tjera dhe ishin të pakënaqur për shkak se ata donin më shumë të drejta. Përveç kësaj,Rendi i parë dhe i dytë kanë jetuar jashtë punës së Rendit të tretë, dhe statusi i pabarabartë i këtij të fundit ja u bëri të pamundur jetën. Burrat dhe gratë ndanë jetën e vështirë të punës fizike dhe mungesen e ushqimit. Shumica ishin të lindur brenda këtij grupi, dhe vdiqen duke qenë pjesë e saj.  

Deri në Rendin e Përgjithshm të 1789, Franca ishte në kthetrat e një borxhi publik të pakontrollueshëm, inflacion të tmerrshëm dhe nën një rrallim të gjerë të ushqimit (një uri e madhe në dimrin e 1789). Kjo çoi në pakënaqësi të gjerë popullore  produkt i një grupi të përfaqësuesve te Rendit te trete duke shtypur një grup relativisht radikal të reformave.

Mbreti Louis XVI kërkoi të shpërndajë pasuri te përgjithshme, por Rendi I tretë duhej te ngelej  jashtë të drejtës se tyre të përfaqësimit. Kleri i ulët (disa fisnikët dhe klerikët e sipërm) përfundimisht u rreshtuan me Rendin e Tretë. Kështu, Rendi i Përgjithshëm ishte një ftesë për revolucion. Deri në qershor, gjendja degradoi dhe  çojë në përkeqësim të mëtejshëm të marrëdhënieve, Rendi i Përgjithshëm krijohet si  Asamblea e parë Kombëtare (17 qershor 1789), duke kërkuar një zgjidhje për mbretërinë.

Takime dhe mbledhje të shumta u organizuan për menaxhimin por ngjarjet dhe trazirat që pasuan morën përmasa të mëdha dhe tashm ishte e pamundur të menaxhohej situata.

Në këtë kohë kemi fillesat e asaj që njihet në histori si (epoka) e Revolucionit Francez, i cili do të zgjaste dhjetë vjet (1789-1799).

Shënime për revoluzionin Francez, Edmond Burke (1790)

JETA DHE VEPRA E BURKE

Burke ka lindur në Dublin, Irlandë,(12 janar 1729  - 9 korrik 1797).

Burrë shteti, orator, teoricien politik dhe filozof i cili,  duke lëvizur në Angli, ka shërbyer për shumë vite në Dhomën e Komuneve të Britanisë së Madhe si një anëtar i partisë liberale. Ai mbahet mend kryesisht për mbështetjen e tij të çështjes së Revolucionarëve amerikanë, dhe për kundërshtimin e tij të mëvonshme në Revolucionin Francez. Kjo e fundit e bërë atë figurë udhëheqëse brenda fraksionit konservator të partisë liberale, që ai i quajti "Ëhiget e Vjetër", në kundërshtim me Revolucionin Francez pro " Ëhigeve te Rinj“.

Burke u vlerësua nga konservatorët dhe liberalët në shekullin e 19-të. Që nga shekulli i 20-të, ai  përgjithësisht shikohet si themeluesi filozofike i konservatorizmit modern, si dhe një përfaqësues i liberalizmit klasik. Refleksione mbi Revolucionin në Francë (1790) është një libër nga Edmund Burke dhe një nga sulmet më të njohura intelektuale kundër Revolucionit Francez.

Nё veprёn e tij Refleksione per revolucionin Francez tё vitit 1790 Edmund Burke kritikon Revolucionin Francez dhe parashikon terrorin jakobin. Sipas tij, populli francez, i ndikuar nga "500 avokatё dhe priftёrinj fshati", pёrbuzi mbretin e tij, tёrё rendin e trashёguar, traditёn e tij dhe inskenoi rifillimin e plotё, nё vend qё t'i merrte seriozisht pёrvojat e tij. 

Pёr ta kuptuar kёtё deklaratё janё tё nevojshme disa sqarime mbi teorinё e Burkes. Shtetin ai e paraqet si njё njёsi tё zhvilluar historikisht, tё bazuar në traditat, doket dhe zakonet specifike. 

Rendi politik ёshtё shprehje e kёtyre trashёgimive dhe kёrkon legjitimimin prej tyre. 

Ai niset nё kёtё kontekst nga nocioni i "paragjykimeve", bindjeve nё kuptimin e pikёpamjeve ekzistuese tё pёrbashkёta dhe tё domosdoshme pёr çdo shoqёri mbi vlerat dhe rendin, tё cilat pasqyrohen nё simbolet, mёnyrёn e sjelljes dhe nё institucionet saj.  Ky paragjykim mundёson shndёrrimin e virtytit tё njeriut nё mёnyrёn e tij tё jetesёs. Kjo shёnoi kthimin nga teoritё e marrёveshjes tё shek. XVII dhe XVIII. 

Kёtu mё nuk ekziston gjendja natyrore si tek Hobsi dhe Loku. Pёr mё tepёr, çdo shoqёri e cila ruan traditёn e saj ёshtё nё mёnyrё të vazhdueshme nё "gjendjen e saj natyrore". 

Natyra e njeriut pra ёshtё tё qenit qenie e determinuar historike dhe sociale; ai nuk ёshtё as i mirё e as i keq, por rezultat i socializimit tё tij. Jashtё shtetit nuk ekzistojnё liria dhe tё drejtat.

Vetёm nё shtet, si pёrfaqёsim i pikёpamjeve tё zhvilluara nё mёnyrё historike mbi vlerat dhe rendin, mund tё sigurohet liria e njeriut. Qёllimi i shtetit, sipas Burkes, ёshtё shumёzimi i mbjellë nё krijesёn e Zotit i dobisё sё qytetarёve tё tij, me anë të së cilës arrijmё nё thelbin e konservatorizmit tё Burkes.

Ai ёshtё fetar i bindur, i cili niset nga supozimi se njeriu ёshtё krijesё e Zotit dhe shteti mjet i Zotit pёr pёrsosjen e ngadalshme tё qenies njerёzore. Revolucioni nё Angli, sipas tij, nuk ishte risi, por njё rindërgjegjësim pёr traditat, restaurim i rendit tё mёparshёm.

Rendi shtresor është pёr Burken baza e rendit tё mirё. Thyerjen e tij ai e refuzon kategorikisht, gjё qё implikon besimin e tij nё ekzistencën e njё aristokracie "tё dhёnё nga Zoti",njё rend shtresor, i pёrbёrё nga mё tё mirёt. Fryma e risisё ёshtё, duke pasur parasysh mendimin e tij, e vetёkuptueshme, cilёsi e karaktereve tё vogla dhe e kokave tё kufizuara. Me kёtё bёhen tё qarta arsyet qё e shtynë reformatorin konservator, tradicionalist dhe iluminist tё shprehet nё atё mёnyrё mbi Revolucionit Francez. Argumentet e Burkes nuk janё pranuar vetёm nga konservatorёt, por edhe nga kundёrrevolucionarёt katolikё apo romantikёt, e madje edhe vetё vepra e Hegelit "Dinakёria e arsyes" mund tё ketё qenё e nxitur nga Burke. 

Temat e tij edhe sot janё pjesёrisht aktuale dhe pёrmenden shpesh nё debatet demokratiko-teorike.  Por pozicionet e tij janё tё tejkaluara.

PAK HISTORI PËR REVOLUCIONIN FRANCEZ

Revolucioni Francez (1789 – 1799) ishte një periudhë e përgjakshme që përfshiu të gjithë Francën për arsye kryesisht sociale dhe politike. Kjo shënoi fundin e monarkëve absolut në Francë dhe ardhjen e një rendi të ri, që tronditi të gjithë Evropën. Kur Luigji XVI thërriti parlamentin, ai shpresonte të fitonte sërish mbështetjen e masave të popullsisë Franceze. Reformat ekonomike sipas tij do të shuanin revoltën dhe do të risillnin stabilitetin në vend. Për tu theksuar është se parlamenti nuk ishte mbledhur që më 1614, dhe askush nuk mund ta parashikonte se çfarë do të trajtonin deputetët e tre klasave kur ata do të takoheshin në Versajë.

Fundi i revolucionit me dekapitimin e mbretit (Luigji XVI) dhe mbretëreshës (Marie Antoinette Josèphe Jeanne de Habsbourg-Lorraine), do të sillte në pushtet jakobinët me në krye Maksimilian Robespierin, i cili legjitimoi Regjimin e Terrorit. Deficiti i madh i shtetit dhe pakënaqësia popullore e detyruan Luigjin XVI që në maj 1789 të mblidhte Përfaqeësinë e Përgjithshme,e cila nuk ishte thirrur gjatë 2 shekujve.

Përfaqësuesi (deputetet) e shtresës së tretë, pa vullnetin e mbretit e shpallen veten Asamble Kushtetuese dhe deklaruan se nuk do të shpërndaheshin pa i dhënë vendit kushtetutën. Në mbrojtje të Asamblesë, më 14 korrik 1789 populli i armatosur i Parisit sulmoi dhe pushtoi kështjellën burg, Bastijen, që ishte simbol i absolutizmit.U liruan të burgosurit dhe u ngrit flamuri trengjyrësh (i bardhë, i kuq, blu) i revolucionit.

Kjo datë, 14 korriku, shënoi fitoren mbi regjimin e vjetër dhe vendosjen e regjimit të ri. Sot kjo ditë është festa kombëtare e Francës. Në provica u pushtuan kështjellat, u dogjën dokumentet e detyrimeve dhe kudo u vendosën organe të reja të zgjedhura nga populli.

Revolucioni fitoi. Për të mbrojtur Asamblenë u krijua një forcë e re ushtarake e përbërë nga vullnetare, që u quajt Garda Kombëtare. Kjo forcë u bë ushtria e revolucionit.