PARIMET E MBIKËQYRJES DEMOKRATIKE DHE PARLAMENTARE

Tema . Mbikqyrja demokratike e sistemit të sigurisë

PARIMET E MBIKËQYRJES DEMOKRATIKE DHE PARLAMENTARE

Në fushën e mbikëqyrjes demokratike dhe parlamentare nuk ekziston asnjë standard i pranuar në nivel ndërkombëtar, pasi siguria dhe mbrojtja janë konsideruar si pjesë e fushës së sovranitetit kombëtar. Ekzistojnë disa standarde rajonale si, për shëmbull, Kodi i Etikës së OSBE-së.

Ka edhe disa parime që rregullojnë marrëdhëniet demokratike mes civilëve dhe ushtarakëve: shteti është i vetmi aktor në shoqëri që ka monopolin e ligjshëm të forcës; shërbimet e sigurisë japin llogari para autoriteteve të ligjshme

demokratike; parlamenti është sovran dhe i kërkon llogari ekzekutivit për hartimin, zbatimin dhe rishikimin e politikës së sigurisë dhe të mbrojtjes; parlamenti ka një rol të vetëm kushtetues për të autorizuar dhe për të shqyrtuar shpenzimet e mbrojtjes dhe sigurisë; parlamenti luan rol vendimtar në lidhje me shpalljen dhe heqjen e gjendjes së jashtëzakonshme ose të gjendjes së luftës; parimet e mirëqeverisjes dhe sundimi i ligjit vlejnë për të gjitha degët e qeverisë dhe, si pasojë, edhe për fushën e sigurisë; anëtarët e personelit të angazhuar në fushën e sigurisë japin llogari individualisht para trupit gjyqësor për shkelje të ligjeve kombëtare dhe ndërkombëtare (për faje civile ose penale); organizimet në fushën e sigurisë janë asnjanëse nga pikëpamja politike.

ROLI I PARLAMENTIT NË FAZAT E HARTIMIT TË POLITIKËS SË SIGURISË KOMBËTARE

Përsa i përket parlamentit, debati për politikën e sigurisë kombëtare nuk duhet të jetë një episod i vetëm por një proces që kalon nëpër të katër fazat e veta hartimi, vendimmarrja, zbatimi dhe vlerësimi. Në të gjitha fazat, pra, parlamentarët duhet të jenë në gjendje të zbatojnë mekanizmat që kanë në dispozicion për të ndërgjegjësuar ekzekutivin në lidhje me problemet e sigurisë dhe shpresat e publikut: pyetjet me gojë dhe me shkrim, mocionet, hetimet, seancat e caktuara të komisioneve, përfaqësimet në ministri dhe dikastere etj.

Hartimi. Në të gjitha sistemet parlamentare, roli i parlamentit në fazën e hartimit të politikës së re të sigurisë kombëtare është i kufizuar. Kjo detyrë i përket kryesisht dikastereve dhe agjencive kompetente qeveritare. Parlamenti dhe anëtarët e tij, megjithatë, mund të luajnë rol vendimtar, duke verifikuar se politika ekzistuese i përmbush nevojat dhe aspiratat e njerëzve dhe duke kërkuar rishikimin e saj nëse është e nevojshme.

Ideale, pra, është që roli i parlamentit të mos kufizohet me paraqitjen në parlament të një dokumenti të cilin ai mund ta pranojë ose mund ta hedhë poshtë. Këshillimi me komisionin(et) e tij kompetent(e) duhet të bëhet në një fazë të hershme të procesit me qëllim që të jepet një kontribut, duke pasqyruar shumëllojshmërinë e vizioneve politike në parlament, në dokumentet e politikës dhe në legjislacionin që përgatitet. Kjo jo vetëm do të bënte të mundur që parlamenti t’i përcjellë shqetësimet e njerëzve në një fazë të hershme të procesit, por do të siguronte gjithashtu një atmosferë dhe debat më pozitiv në parlament kur të paraqitej për miratim dokumenti i politikës.

Interesat më të larta të vendit duhet të ngrihen mbi marrëdhëniet e pushtetit mes shumicës dhe opozitës në parlament dhe nuk duhet të pengojnë shqyrtimin demokratik të dokumentit të sigurisë kombëtare. Në këtë frymë, parlamenti duhet të jetë në gjendje të propozojë ndryshime në dokumentet që i paraqiten.

Vendimmarrja. Parlamenti mund dhe duhet të luajë rol të rëndësishëm në fazën e vendimmarrjes, sidomos meqenëse me të mbërritur në parlament dokumenti i politikës së sigurisë kombëtare bëhet “pronë e parlamentit”, për të cilin ai ka përgjegjësi të drejtpërdrejtë. Pra, parlamentit duhet t’i jepet kohë e mjaftueshme për ta studiuar atë në mënyrë të plotë, duke mos pranuar që të ketë ngutje në kalimin e këtij dokumenti.

Parlamenti mund të marrë vendim te miratojë politikën dhe legjislacionin e ri që propozohen nga qeveria, ose t’i hedhë ato poshtë dhe, në vend të tyre, të sugjerojë ndryshime. Në këtë fazë parlamenti përsëri duhet të jetë në gjendje të tregohet proaktiv dhe të ushtrojë njëfarë ndikimi, duke propozuar ndryshime nëse nuk është i kënaqur me dokumentin që ka përpara. Në këtë fazë parlamenti zakonisht e ushtron ndikimin më të rëndësishëm nëpërmjet mjeteve buxhetore. Ky ndikim rritet në mënyrë të konsiderueshme kur komisioni parlamentar kompetent arrin të zhvillojë debat të veçantë dhe të votojë për secilin nga termat buxhetorë, si dhe për buxhetin e përgjithshëm për politikën e sigurisë. Planet e mbrojtjes që do të shqyrtohen, duhet të përgatiten në kohë dhe duhet të kenë lidhje të qartë me kërkesat e buxhetit. Parlamenti mund të luajë rol vendimtar për sigurimin ose rritjen e mbështetjes popullore dhe për sigurimin e ligjshmërisë së politikës që ndiqet përfundimisht. Pra, transparenca në zhvillimin e debateve parlamentare për çështjet e sigurisë është me rëndësi vendimtare dhe është tejet e rëndësishme që debatet dhe seancat parlamentare të ndiqen nga publiku dhe mediat.

Zbatimi. Përgjegjësia e parlamentit në lidhje me sigurinë kombëtare nuk merr fund me miratimin e dokumentit të politikës apo madje të buxhetit; duhet të zbatohen në mënyrë rigoroze mbikëqyrja parlamentare dhe detyrat  kontrolluese. Me të gjitha mjetet që ka në dispozicion dhe me ndihmën e institucioneve të tjera monitorizuese parlamenti duhet të shqyrtojë në mënyrë të hollësishme veprimtaritë e qeverisë gjatë fazës së zbatimit. Parlamenti mund të ushtrojë ndikim sidomos nëpërmjet vendimeve për zërat përkatës buxhetorë.

Parlamenti mund të ndërhyjë në kohë ndryshimesh ose krizash të mëdha që kërkojnë miratimin nga ana e tij të veprimeve të qeverisë. Shëmbuj janë: dërgimi i trupave jashtë vendit apo shpallja e gjendjes së jashtëzakonshme. Parlamenti, përveç kësaj, mund të ndërhyjë nëse qeveria bën gabime të rënda. Në raste të tilla, parlamenti zakonisht ngre probleme, në raste të tejskajshme, ai mund të urdhërojë të bëhet hetim i veçantë.

Vlerësimi. Në një mjedis demokratik qeveria ka përgjegjësi të bëjë vlerësimin e rëndësisë së politikës së saj dhe t’i paraqesë në parlament rezultatet e vlerësimit, si nga pikëpamja cilësore ashtu edhe nga pikëpamja sasiore. Në lidhje me parlamentin, një vlerësim i tillë në mënyrë të pashmangshme përfshin kontrollin e zbatimit të zërave përkatës buxhetorë, e shifrave dhe mënyrave të zbatimit. Edhe pse ky përfaqëson një vlerësim të vonuar, ai gjithmonë mund të merret parasysh kur është fjala për konfirmimin e politikës ekzistuese ose për hartimin e një politike të re.

Atje ku shoqëria civile është dinamike, edhe OJQ-të bëjnë vlerësimet e veta. Shëmbuj janë: vlerësimi i misioneve të paqes, i sistemeve të armëve të rënda dhe të kushtueshme, si dhe i sistemeve të personelit të ministrisë së Mbrojtjes (sidomos rekrutimi). Parlamentet gjithashtu mund të ngarkojnë këshilltarë që të bëjnë kontrolle të veçanta në lidhje me zbatimin.

KOMUNIKIMI I PARLAMENTIT ME PUBLIKUN PËR ÇËSHTJET E SIGURISË

Mbikëqyrja demokratike, si parim i mirëqeverisjes, mund të jetë efektive vetëm nëse publiku merr dijeni për çështje të rëndësishme që janë të hapura për debat në nivel parlamentar. Efektiviteti i komunikimit me publikun për çështjet e sigurisë varet nga pasuria dhe saktësia e informacionit që qeveria dhe parlamenti i jep publikut. Parlamenti duhet të tregojë interes të posaçëm që publiku të ketë nivelin dhe cilësinë e nevojshme të informacionit me qëllim që të jetë në gjendje të kuptojë si qëndrojnë punët dhe rezultatin e procesit vendimmarrës në parlament.

Vënia e dokumentacionit në dispozicion të publikut. Një mënyrë efektive për t’i siguruar informacionin publikut është që, në bashkëpunim me qeverinë ose më vete, parlamenti të vërë në dispozicion të publikut, në formën e dokumenteve dhe/ose nëpërmjet faqes së tij të internetit, një shumëllojshmëri informacioni dhe dokumentesh për çështjet që lidhen me sigurinë. Shëmbuj të informacionit për çështjet e sigurisë, i cili mund t’i jepet publikut, mundësisht në variante lehtësisht të kuptueshme nga publiku: dokumente me rëndësi strategjike siç është politika e sigurisë kombëtare; buxheti i mbrojtjes (pa përfshirë fondet sekrete);komunikata për shtyp për të gjitha debatet, vendimet, mocionet, ligjet e rëndësishme etj., të parlamentit në lidhje me fushën e sigurisë;procesverbale të të gjitha mbledhjeve dhe debateve (të komisioneve) parlamentare për çështjet e sigurisë (përveç mbledhjeve të mbajtura me dyer të mbyllura); këto duhet të përfshijnë raportet për objektin dhe termat e referencës së këtyre seancave të mbajtura me dyer të mbyllura; botime që lidhen me hetimet parlamentare për çështjet e sigurisë; raporte ose botime vjetore të parlamentit për funksionimin e të gjitha shërbimeve të sigurisë; raporte të avokatit të popullit ose të kontrollorit të përgjithshëm në lidhje me fushën e sigurisë; avokatit të popullit mund të mos i lejohet që të paraqesë raporte për disa hetime të veçanta, por atij do t’i kërkohej që ato t’i paraqesë në komisione të caktuara; qeveria duhet të bëjë të ditur çdo veprim që është ndërmarrë në bazë të raporteve që kanë paraqitur në parlament avokati i popullit ose kontrollori; informacion për marrëveshjet shumëpalëshe dhe dypalëshe; informacion si kanë votuar parlamentarët për çështjet e sigurisë (siç janë buxheti, hyrja në aleanca ndërkombëtare, çështjet e rekrutimit, prokurimit); legjislacioni për lirinë e informacionit.

Mundësimi i pjesëmarrjes së publikut në punën parlamenare. Informacioni i njëanshëm (nga parlamenti ose qeveria për publikun) nuk është i mjaftueshëm. Parlamenti duhet t’i japë publikut mundësinë që të komunikojë me të për çështjet e sigurisë. Komunikimi ose dialogu i dyanshëm është i rëndësishëm sepse: ai siguron pjesëmarrjen dhe mbikëqyrjen e përhershme nga ana e qytetarit; rrit besimin e publikut në funksionimin e parlamentit; ofron një kontroll të mundshëm për keqadministrimin (për shembull, nëpërmjet avokatit të popullit); siguron mbështetjen e publikut dhe ligjshmërinë e politikave qeveritare dhe, pra, stabilitetin demokratik.

Për rritjen e komunikimit të dyanshëm mund të ndihmojnë informacioni dhe seancat parlamentare, si dhe monitorizimi i shërbimeve të lajmeve, diskutimet në televizor me grupe të ftuarish dhe dërgimi i lajmeve të përshtatshme anëtarëve të komisioneve, që sigurohen nga shërbimi i kërkimeve në parlament etj. Pjesëmarrja e publikut është e rëndësishme për stabilitetin afatgjatë demokratik të një sistemi. Shkalla e angazhimit ndryshon nga njëri vend në tjetrin. Disa parlamente lejojnë që publiku të jetë i pranishëm në mbledhjet e komisioneve. Kjo mund të ketë shumë rëndësi për veprimtaritë e OJQ-ve ose për individët të cilët janë të interesuar për procesin ligjbërës. Edhe sikur kjo pjesëmarrje të mos u japë personave që ndjekin mbledhjet e komisioneve të drejtën për të ndërhyrë, vetë prania e tyre është njëlloj e vlefshme.

Kushtet e mbikëqyrjes efektive parlamentare. Mbikëqyrja parlamentare në fushën e sigurisë varet nga kompetencat që ka parlamenti në lidhje me qeverinë dhe shërbimet e sigurisë. Në këtë kontekst, kompetencë do të thotë mundësi për të ndikuar në zgjedhjet dhe qëndrimin e qeverisë në përputhje me vullnetin kolektiv të popullit siç është shprehur në parlament.

Ajo gjithashtu përfshin mundësinë për të mbikëqyrur zbatimin e politikave, legjislacionit, vendimeve dhe buxhetit, siç janë miratuar nga parlamenti. Kjo kompetencë buron jo vetëm nga kushtetuta dhe ligjet, por edhe nga rregullat e procedurave parlamentare dhe praktikat zakonore. Kushtet për një mbikëqyrje efektive parlamentare në fushën e sigurisë përfshijnë: kompetencat kushtetutese dhe ligjore të përcaktuara qartë; praktikat zakonore; burimet dhe ekspertizën; vullnetin politik, etj.

Kompetencat kushtetuese dhe ligjore. Kushtetuta (ose ekuivalenti i saj) siguron bazën më të rëndësishme ligjore për mbikëqyrjen parlamentare në fushën e sigurisë. Ndërsa kushtetutat ndryshojnë nga njëri vend tek tjetri në bazë të prejardhjes politike, kulturore, ekonomike dhe shoqërore të vendit, shumica e kushtetutave deklarojnë se ekzekutivi (p.sh. presidenti, kryeministri ose ministri i mbrojtjes) është përgjegjës për shërbimet e sigurisë; ekzekutivi jep llogari në parlament.

Meqenëse dispozitat kushtetuese kanë statusin më të lartë juridik është e rëndësishme që kompetencat e parlamentit në lidhje me fushën e sigurisë të mishërohen në kushtetutë. Kushtetutat nuk mund të ndryshohen lehtë, çdo reformë e tillë përgjithësisht kërkon një shumicë të kualifikuar në parlament. Për këtë arsye kushtetuta përfaqëson një mënyrë efektive për mbrojtjen e kompetencave të parlamentit në atë fushë të ndjeshme. Këto kompetenca mund të forcohen më tej me legjislacion të veçantë dhe me anë të rregullores së parlamentit. Përveç kësaj, me kalimin e kohës janë krijuar norma shoqërore dhe praktika të llogaridhënies dhe mbikëqyrjes parlamentare.

Praktikat zakonore. Jo i gjithë qëndrimi dhe ndërveprimi mund të rregullohet me ligj. Është njëlloj e rëndësishme, pra, që të krijohen dhe të ruhen shprehitë dhe praktikat e mbikëqyrjes parlamentare të mbështetura në normat shoqërore siç është respekti dhe besimi i ndërsjellë. Për shëmbull, informimi dhe angazhimi i plotë dhe në kohë i parlamentarëve me zhvillimet e reja në lidhje me sigurinë nuk është vetëm çështje e transparencës dhe llogaridhënies ligjore, por edhe çështje e dialogut mes njerëzve.

Burimet dhe ekspertiza. Aftësia e parlamentit për të mbikëqyrur fushën e sigurisë ndikohet përgjithësisht nga faktori kohë dhe niveli i ekspertizës dhe informacionit që ka ai.

Faktori kohë. Është me rëndësi vendimtare që parlamenti të marrë informacion në kohë për qëllimet dhe vendimet e qeverisë në lidhje me çështjet e sigurisë dhe fushën e sigurisë. Parlamenti nuk do të ketë argumente të forta në qoftë se qeveria e informon atë pasi të ketë marrë vendim përfundimtar. Në situata të tilla parlamenti do të vihet përballë një fakti të kryer dhe nuk do të ketë asnjë alternativë tjetër veçse ta miratojë ose ta hedhë poshtë vendimin e qeverisë. Në kohë krizash ose gjendjesh të jashtëzakonshme në vend, qeveria zakonisht është e detyruar të veprojë me shumë shpejtësi dhe e informon parlamentin vetëm pasi gjërat bëhen fakt. Kjo, sidoqoftë, nuk e shfajëson atë që të mos veprojnë brenda kuadrit të miratuar nga parlamenti. Përsa i përket çështjeve të zakonshme dhe afatgjata të politikës, parlamenti duhet të ketë kohën e mjaftueshme që të analizojë dhe të debatojë për çështje thelbësore siç janë buxheti i mbrojtjes, vendimmarrja për prokurimin e armëve ose rishikimi i mbrojtjes. Një mënyrë për ta kapërcyer problemin e presionit të kohës me të cilin ballafaqohen rëndom parlamentarët në punën e tyre është krijimi i një strategjie proaktive.

Informacioni, ekspertiza dhe personeli i parlamentit. Mbikëqyrja efektive parlamentare në fushën e sigurisë kërkon që brenda parlamentit ose në dispozicion të tij të ketë ekspertizë dhe burime. Por, ekspertiza që gjendet brenda parlamentit rrallëherë përputhet me ekspertizën e qeverisë dhe të forcave të sigurisë. Në shumicën e rasteve, parlamentet, edhe nëse kanë një të tillë, kanë vetëm një personel shumë të vogël kërkimor, ndërsa qeveria mund të mbështetet tek personeli i ministrisë së Mbrojtjes dhe i ministrive të tjera që merren me fushën e sigurisë.

Pranë disa parlamenteve, ka zyra të përhershme të ndërlidhjes me forcat e armatosura me të cilën mund të këshillohen parlamentarët dhe personeli i parlamentit. Kjo zyrë mund t’i japë këshilla, në mënyrë më të veçantë, komisionit të çështjeve të mbrojtjes/sigurisë. Përveç kësaj, parlamentarët zgjidhen për të qenë në parlament vetëm për një afat të kufizuar, ndërsa nëpunësit civilë dhe personeli i Forcave të Armatosura në përgjithësi kalojnë të gjithë karrierën e tyre në ministrinë e Mbrojtjes. Por problemi kryesor është se parlamentet mbështeten kryesisht tek informacioni që del nga qeveria dhe Forcat e Armatosura, megjithëse këto janë institucionet që mendohet se duhet të mbikëqyrin parlamentarët. Kjo krijon një pozicion të pafavorshëm për parlamentarët në raport me qeverinë dhe Forcat e Armatosura. Situata përkeqësohet nga natyra e mbyllur e fushës së sigurisë për shkak të punës, kulturës, edukatës tipike ushtarake dhe ligjeve për ruajtjen e sekretit.

Vullneti politik. Edhe sikur baza ligjore për mbikëqyrjen parlamentare të jetë pa të meta dhe parlamenti të ketë burime dhe ekspertizë të mjaftueshme për ta trajtuar këtë çështje, mbikëqyrja efektive parlamentare në fushën e sigurisë nuk mund të quhet e sigurt. Elementi i fundit, vullneti politik i parlamentarëve për të përdorur mjetet dhe mekanizmat që kanë në dispozicion, është kusht vendimtar për një shqyrtim të hollësishëm efektiv të fushës së sigurisë nga ana e parlamentit. Mungesa e vullnetit politik për të mbikëqyrur shërbimet e sigurisë mund të shkaktohet nga faktorë të ndryshëm, duke përfshirë sa më poshtë vijon:

-Disiplina partiake, meqenëse është në interesin e parlamentarëve të partisë në qeveri që ta mbajnë pushtetin, ata kanë tendencë që të mos bëjnë kritika publike për ekzekutivin,

-Interesi i zgjedhësve/mungesa e interesit, në shumë vende publiku përgjithësisht nuk i interesojnë çështjet e sigurisë. Për këtë arsye, shumë parlamentarë mendojnë se nuk ia vlen, në kuptimin e rizgjedhjes, të harxhojnë më shumë nga ç’duhet nga koha e tyre për çështjet e sigurisë,

-Gjykimet për sigurinë i detyrojnë parlamentarët, të cilët janë për shëmbull anëtarë të komisionit të shërbimit të inteligjencës, që të mos i bëjnë të njohura përfundimet e tyre.

Si rezultat i kësaj situate, dokumentet parlamentare mund të përdoren në mënyrë pasive kur vjen puna e mbikëqyrjes së politikës dhe veprimeve të ekzekutivit, përveçse kur një situatë e tejskajshme, si ndonjë skandal ose gjendja e jashtëzakonshme, e bën këtë përndryshe të detyrueshme. Është, megjithatë, detyrë kushtetuese dhe detyrë e rëndësishme e çdo parlamentari që të shqyrtojë me hollësi në mënyrë kritike qëllimet dhe veprimet e ekzekutivit.

MEKANIZMAT PARLAMENTARE QË ZBATOHEN NË FUSHËN E SIGURISË

Të gjitha sistemet ligjore u sigurojnë parlamenteve një shumëllojshmëri mjetesh për thithjen e informacionit për të kontrolluar politikën, për të mbikëqyrur administratën, për të mbrojtur individin ose për të nxjerrë në pah dhe për të eleminuar shpërdorimin dhe padrejtësinë. Parlamentarët, përveç kësaj, mund të përfitojnë ose të krijojnë praktika të mira dhe metoda jozyrtare që plotësojnë këto mjete dhe mekanizma kushtetuese apo ligjore.

Parlamentet kanë tri mundësi të zakonshme ligjore për të marrë informacion nga qeveria:

- Debatet parlamentare,

- Pyetjet dhe interpelancat parlamentare

- Hetimet parlamentare.

Debatet parlamentare për sigurinë. Debatet parlamentare për çështjet e sigurisë krijojnë një mundësi të rëndësishme për të shkëmbyer mendime dhe për të grumbulluar informacion thelbësor rreth fakteve dhe për qëllimet e qeverisë.

Debatet parlamentare për politikën dhe çështjet e sigurisë mund të zhvillohen përgjithësisht në pesë lloje situatash:

- Pas paraqitjes nga ana e ekzekutivit të propozimeve për buxhetin vjetor të mbrojtjes;

- Pas deklaratave zyrtare ose jozyrtare të ministrave përkatës, si ministri i mbrojtjes ose ministri i punëve të jashtme;

- Në lidhje me rishikimin e mbrojtjes kombëtare, paraqitjen e librit të bardhë të mbrojtjes ose të dokumenteve të tjera të rëndësishme për mbrojtjen kombëtare;

- Në lidhje me programet e qeverisë, që paraqiten kryesisht pas zgjedhjeve;

- Çdo çështje e veçantë që kërkon debat parlamentar, si në rastin e ndonjë skandali, të ndonjë shqetësimi të madh përsa i përket sigurisë ose të ndonjë katastrofe.

Pyetjet dhe interpelancat parlamentare për sigurinë. Pyetjet, me shkrim ose me gojë, përbëjnë një pjesë të detyrës së parlamentit për të hetuar dhe janë një nga procedurat parlamentare më të përdorura për të mbikëqyrur veprimet e qeverisë. Pyetjet mund të kontribuojnë në mënyrë të konsideruesme për një mbikëqyrje efektive të fushës së sigurisë, duke pasur parasysh funksionin thelbësor që ato kryejnë.

Pyetjet parlamentare në lidhje me sigurinë, në përgjithësi:

- U japin mundësi deputetëve që të përftojnë në kohë informacion të saktë dhe të fundit në lidhje me politikën e qeverisë për mbrojtjen dhe sigurinë dhe për çështjet e sigurisë në përgjithësi;

- Ndihmojnë parlamentin që të ushtrojnë kontroll për zbatimin e ligjeve të miratuara nga parlamenti që lidhen me sigurinë;

- Ndihmojnë që vëmendja e publikut të përqëndrohet tek çështjet e mbrojtjes dhe sigurisë, sidomos kur pyetja bëhet me gojë dhe përgjigjja transmetohet në radio ose televizor dhe/ose përndryshe shtrohet sërisht në debatet parlamentare ose botohet në buletinin zyrtar kombëtar (është e qartë se funksioni informues i pyetjeve parlamentare nuk kufizohet në fushën e vetë parlamentit; pyetjet synojnë gjithashtu të sigurojnë informacion për një publik më të gjerë, duke përfshirë mediat, OJQ-të dhe shoqërinë civile në tërësi);

- Mund të jenë të dobishme për të ushtruar ndikim ose për të riorientuar kalendarin politik të qeverisë për çështjet e sigurisë;

- U japin mundësi anëtarëve të opozitës të ngrejnë probleme për çështjet esigurisë që përbëjnë shqetësim për ta, ose në lidhje me të cilat ata nuk kanë pasur mundësi të marrin informacion të kënaqshëm deri asokohe.

Shumica e pyetjeve parlamentare në lidhje me fushën e sigurisë janë shumë të ndjeshme. Ministri që ka përgjegjësinë për t’iu dhënë përgjigje pyetjeve parlamentare shpeshherë nuk ka shumë dëshirë ta bëjë këtë. Ky ngurrim vjen rëndom nga karakteri konfidencial i veprimtarive të fushës së sigurisë. Dokumentet që lidhen me sigurinë kombëtare janë shpeshherë të klasifikuara dhe për këtë arsye nuk u vihen në dispozicion as parlamentarëve as publikut. Ligji, sidoqoftë, e kufizon të drejtën e ekzekutivit për klasifikimin e dokumenteve. Për më tepër, procesi i klasifikimit të dokumenteve duhet të jetë transparent, në mënyrë që të dihet kush është përgjegjës për marrjen e vendimeve, cilat dokumente mund të jenë subjekt i klasifikimit, kohëzgjatja e periudhës së konfidencialitetit, si dhe kushtet për klasifikimin dhe deklasifikimin. Përsa i përket kuadrit institucional, faktorët e mëposhtëm duket se kontribuojnë në efektivitetin e pyetjeve parlamentare:

- Mundësia që parlamentarët të bëjnë pyetje plotësuese sa herë që mbeten të pakënaqur nga përgjigjja ose kanë nevojë për sqarime të mëtejshme;

- Mundësia që parlamentarët të fillojnë një debat për çështje që ngrihen gjatë kohës së caktuar për pyetje;

- Vullneti i deputetëve për të përfituar nga mundësia që krijojnë procedurat për të bërë pyetje;

- Mundësia që publiku të jetë i pranishëm në parlament gjatë kohës së caktuar për pyetje, ose ta ndjekë atë në radio ose televizor;

- Publiciteti në vazhdim i debateve dhe, në çdo rast, botimi i pyetjeve dhe i përgjigjeve në dokumente që vihen në dispozicion të publikut.

Hetime të veçanta parlamentare për sigurinë. Përveç rolit që luajnë në procesin legjislativ, komisionet parlamentare marrin pjesë gjithashtu në mbikëqyrjen efektive të politikës qeveritare. Veprimtaritë e qeverisë mund të monitorizohen me anë të detyrave të përkohshme për marrjen e informacionit, që mund të përfshijnë më shumë se një komision dhe zakonisht përfundojnë me botimin e një raporti informues. Hetimet e veçanta parlamentare duhet të kenë kompetencat e hetimit gjyqësor e thirrjes në gjyq.

Epërsitë dhe karakteristikat kryesore të komisioneve hetimore. Komisionet e përkohshme hetimore për çështjet e sigurisë/mbrojtjes kanë rëndësi të veçantë dhe epërsitë e tyre janë të shumta. Në mënyrë të veçantë:

- Vetë ngritja e tyre mund të shihet, sidomos nga publiku, si një sinjal pozitiv politik;

- Ato mund të jenë një mjet i përshtatshëm për të shqyrtuar në mënyrë të hollësishme çështje politikisht të ndjeshme që lidhen me fushën e sigurisë;

-Ato mund të bëjnë të mundur vlerësimin e përpiktë të politikës së qeverisë për çështje të veçanta të sigurisë dhe propozojnë, sipas rastit, mjetet e korrigjimit ose riorientimit që ka të ngjarë të pranohen nga i gjithë parlamenti dhe qeveria.

Një tipar tjetër i rëndësishëm i këtyre komisioneve është përbërja e tyre. Raporti i deputetëve pjesëmarrës të opozitës me deputetët e shumicës sigurisht është me rëndësi vendimtare për përfundimet e hetimit. Kompetencat e hetimit ndryshojnë ndjeshëm nga njëri parlament tek tjetri dhe nga njëri komision tek tjetri. Kompetencat thelbësore përfshijnë kryesisht të drejtën:

- Për të zgjedhur temën dhe objektin e hetimit parlamentar;

- Për të bërë vizita në bazat e ushtrisë dhe në selitë e tjera të shërbimeve të sigurisë;

- Për të grumbulluar të gjithë informacionin përkatës, duke përfshirë dokumentet e klasifikuara dhe tepër sekret, nga presidenca, administrata qeveritare ose shtabi i përgjithshëm;

- Për të marrë nga anëtarët e presidencës, të administratës qeveritare ose të Forcave të Armatosura, si dhe të shoqërisë civile, dëshmi me betim;

- Për të organizuar seanca publike ose të mbyllura.

Komisionet parlamentare të mbrojtjes ose të sigurisë. Duke pasur parasysh natyrën e ndërlikuar të fushës së sigurisë, është me rëndësi vendimtare që komisioni të ketë një strukturë të zhvilluar nëse parlamenti kërkon të ushtrojë vërtet ndikim mbi ekzekutivin. Mbikëqyrja parlamentare në fushën e sigurisë përfshin jo thjesht një komision, por disa komisione, që në parlamente të ndryshme mund të quhen me emra të ndryshëm (dhe nganjëherë mund t’i kenë mandatet e tyre të kombinuara). Më rëndom ndeshen komisionet e mëposhtme, të cilëve nganjëherë mund t’u kërkohet të organizojnë mbledhje të përbashkëta:

- Komisioni i mbrojtjes (që nganjëherë quhet komisioni i Forcave të Armatosura ose komisioni i mbrojtjes dhe i sigurisë kombëtare ose komisioni i sigurisë dhe i punëve të jashtme), i cili përgjithësisht merret me të gjitha çështjet që lidhen me fushën e sigurisë, p.sh. misionin, organizimin, personelin, operacionet dhe financimin e Forcave të Armatosura, si dhe me rekrutimin dhe prokurimin;

- Komisioni i punëve të jashtme që trajton, për shembull, vendimet për pjesëmarrjen në misionet e paqes ose për pranimin e tyre në territorin kombëtar, si dhe sigurinë ndërkombëtare, organizatat, traktatet dhe marrëveshjet ndërkombëtare e rajonale;

- Komisioni i buxhetit ose i financave që ka fjalën e fundit për buxhetin e të gjitha organizimeve në fushën e sigurisë; ndoshta komisioni i llogarive publike që rishikon raportet e kontrollit për të gjithë buxhetin kombëtar, duke përfshirë buxhetin e mbrojtjes;

- Komisioni (ose nënkomisioni) i shërbimeve të fshehta të informacionit dhe çështjeve të shërbimeve të fshehta të informacionit, që shpeshherë bën mbledhje me dyer të mbyllura;

- Komisioni i industrisë dhe tregtisë që është veçanërisht i rëndësishëm për çështjet e prokurimit dhe tregtisë së armëve (kompensimit dhe dëmshpërblimit);

- Komisioni i shkencës dhe teknologjisë (për kërkime ushtarake dhe zhvillimin);

- Komisioni i brendshëm (ose i punëve të brendshme) që merret me policinë, rojat kufitare dhe shpeshherë organizime të tjera paraushtarake.

Kompetencat dhe mjetet. E drejta për të mbledhur dhe për të marrë dëshmi nga burime jashtë komisioneve parlamentare ndryshon shumë. Disa komisione parlamentare, si komisionet e përkohshme të Dhomës Britanike të Komuneve, nuk kanë të drejtë të grumbullojnë dëshmi vetë, ndërsa komisione të tjera, siç janë ato të Kongresit Amerikan, kanë thuajse të drejta të pakufizuara për të mbledhur dëshmi nga burime të jashtme (nën betim).

Disa komisione parlamentare e kanë mundësinë të bëjnë ligje, duke miratuar ose madje duke hartuar ligje të reja ose duke propozuar ndryshime të legjislacionit ekzistues, ndërsa komisione të tjera kanë të drejtë vetëm të shqyrtojnë veprimet e ekzekutivit dhe ndarjet e buxhetit pa pasur mundësi të nxjerrin ligje. Niveli i mjeteve dhe i ekspertizës që ka një komision, do të jetë vendimtar për zbatimin e mandatit që ka në mënyrë të efektshme: dmth numri, niveli i mundësive dhe stabiliteti i personelit që shërben në komision; mundësitë për të bërë kërkime dhe natyra e tyre (e specializuara kundrejt të përgjithshmes; e veçanta kundrejt pjesës së njësisë më të gjerë kërkimore parlamentare); përdorimi i të dhënave dhe dokumentacioni përkatës mbështetës (mundësia për ta marrë dhe për ta riprodhuar); mundësia për të ftuar ekspertë; mundësia për të organizuar seanca dhe për të zhvilluar hetime etj.

AVOKATI I POPULLIT

Avokati i popullit zë një vend të posaçëm në radhën e aktorëve të pavarur institucionalë që monitorizojnë fushën e sigurisë. Ka vende ku avokati i popullit ka kompetenca të përgjithshme dhe merret me të gjitha problemet që burojnë nga mosfunksionimi i administratës. Disa vende kanë një tjetër organizëm që kryen një rol të ngjashëm, siç është Komisioneri ose Komisioni i Ankesave të Popullit. Kurse vende të tjera kanë avokatë të popullit të specializuar që merren me Forcat e Armatosura.

Avokati i popullit për mbrojtjen. Avokati i popullit për mbrojtjen, si institucion i veçantë, në disa legjislacione quhet me emra të ndryshëm si: Avokati i Popullit për Mbrojtjen në Finlandë, Norvegji, Portugali dhe Gjermani, Komisionieri i Ankesave të Ushtarakëve në Izrael, Avokati i Popullit të Departamentit të Mbrojtjes Kombëtare dhe të Forcave Kanadeze në Kanada dhe Avokati i Popullit i Forcave Australiane të Mbrojtjes në Australi etj.

Avokati i popullit përfaqëson një mekanizëm shtojcë për monitorizimin e Forcave të Armatosura në emër të qytetarëve dhe/ose të parlamentit. Detyra kryesore e avokatit të popullit për Forcave të Armatosura është që të hetojë për vendime që dyshohet se janë arbitrare ose shkeljet e kryera në emër të ministrit(ave) përgjegjës të shërbimeve të sigurisë, veçanërisht të Forcave të Armatosura. Përfshirja institucionale e avokatit të popullit për Forcave të Armatosura në sistemin politik ndryshon nga njëri vend tek tjetri.

Avokatët e popullit për mbrojtjen mund të emërohen nga parlamenti dhe të raportojnë në parlament (Gjermani, Suedi) ose mund të emërohen nga ministri i Mbrojtjes (Izrael, Kanada). Disa avokatë të popullit i kanë zyrat brenda godinave të parlamentit (siç është rasti i Komisionerit Parlamentar Gjerman për Forcat e Armatosura, ose nga pikëpamja institucionale mund të vendosen me zyra jashtë parlamentit (Suedi).

Qytetarët ose ushtarakët të cilët keqtrajtohen nga Forcat e Armatosura, mund t’i kërkojnë avokatit të popullit që të fillojë hetimin. Parlamentarët, përveç kësaj, mund t’i kërkojnë avokatit të popullit që të hetojë për shpërdorimet që dyshohet se bëhen dhe për ankesat. Rastet që hetohen nga avokati i popullit shpeshherë kanë të bëjnë me përjashtimin nga shërbimi i detyrueshëm ushtarak ose shtyrjen e tij, transferimin dhe caktimin në një vend tjetër gjatë shërbimit ushtarak, dietën, çmobilizimin, lejën, shkeljet disiplinore dhe veprat e dënueshme. Nëse avokati i popullit konstaton se ankesa është e justifikuar, ai/ajo mund të bëjë rekomandime, duke përfshirë kërkesën që institucioni në fjalë të ndryshojë ose të rishqyrtojë vendimin e tij.

Avokati i popullit dhe fshehtësia. Duke pasur parasysh natyrën e fushës së sigurisë, disa informacione nuk mund të bëhen të njohura për publikun për arsye të sigurisë kombëtare. Shumë vende kanë përcaktuar në ligj dispozita të veçanta se si duhet të veprojë avokati i popullit për çështjet e sigurisë kombëtare. Në përgjithësi, edhe kur zbatohen rregullat e fshehtësisë absolute, avokati i popullit lejohet të kryejë çdo lloj hetimi të nevojshëm, si dhe të hyjë në bazat ushtarake dhe të shohë të gjithë dokumentet përkatëse për çdo rast të veçantë. Avokati i popullit, sidoqoftë, nuk mund t’i bëjë të njohura rezultatet e hetimit për publikun e gjerë.

Avokati i popullit, burim i rritjes së besimit tek Forcat e Armatosura. Arkivi i avokatëve të popullit për Forcat e Armatosura, për shembull në rastin e Avokatit të Popullit për Forcat e Armatosura të Suedisë (institucioni i avokatit u krijua më 1915), tregon se ky institucion është bërë një mjet i fuqishëm për rritjen e besimit të publikut në fushën e mbrojtjes.

Avokati i popullit, përveç kësaj, i siguron mbrojtje thelbësore çdo ushtaraku dhe ushtarakeje kundër trajtimit fyes brenda Forcave të Armatosura. Në përgjithësi, mund të thuhet se arritja kryesore e avokatit të popullit në lidhje me fushën e sigurisë është që të ka kontribuar për rritjen e besimit në fushën e Forcave të Armatosura, duke krijuar një transparencë më të madhe në të gjithë procesin administrativ, pa sfiduar hierarkinë ushtarake ose pa zvogëluar gatishmërinë ushtarake.

Elementet e demokracisë në sistemin e sigurisë ARSYET E MBIKQYRJES DEMOKRATIKE TË FA

Elementet e demokracisë në sistemin e sigurisë

ARSYET E MBIKQYRJES DEMOKRATIKE TË FA

Çështja e demokracisë dhe kontrollit parlamentar të Forcave të Armatosura po pëson një rilindje në demokracitë e reja dhe të vjetra. Kjo temë është edhe sot në axhendën politike dhe shkencore të disa vendeve evropiane për një sërë arsye:

Së pari. Heqja e shërbimit të detyrueshëm në disa vende të Evropës (për shëmbull në Hollandë, Francë, Itali, Spanjë, Portugali etj.) ka ngritur një debat kritik mbi mbikëqyrjen demokratike të Forcave të Armatosura. Shumë komentues kanë shprehur shqetësimin e tyre se një forcë vullnetare është më e vështirë të kontrollohet në mënyrë demokratike se një forcë e armatosur që bazohet në shërbimin e detyrueshëm ushtarak.

Së dyti. Gjatë dekadës së fundit, nga njëra anë, vendet evropiane janë përfshirë në përgjithësi në pakësimin e numrit të Forcave të Armatosura dhe të buxheteve të mbrojtjes, dhe nga ana tjetër është shtuar numri i detyrave që priten të përmbushen prej tyre, sidomos me angazhimin e Forcave të Armatosura në operacione humanitare, paqeruajtese dhe të emergjencave civile. Në këto kushte, zvogëlimi i buxhetit dhe rritja e spektrit të detyrave krijojnë tendosje në marrëdhëniet politiko-ushtarake.

Së treti. Me rritjen e veprimtarive ushtarake ndërkombëtare, kontrolli demokratik dhe parlamentar i bashkëpunimit ushtarak ndërkombëtar merr një rëndësi të veçantë. Kjo është sidomos e vërtetë për shtetet më të vogla qofshin ato anëtare të BE-së dhe NATO-s apo në procesin e integrimit të tyre në këto struktura.

Së katërti. Me kërkesën e organizmave ndërkombëtare si NATO, BE, OSBE, vendet post komuniste në Evropën Qendrore dhe Lindore kanë reformuar marrëdhëniet civilo-ushtarake në përputhje me parimet demokratike dhe vijojnë përmirësimin e tyre. Kjo, pasi pa reformimin e kontrollit demokratik e civil në Forcat e Armatosura në përputhje me këto parime demokratike, mjaft nga këto vende, sot anëtare të këtyre organizmave, nuk do të mund të pranoheshin, sikundër kjo është e vërtetë edhe për ato vende që janë në proceset e integrimit të afërt euro-atlantik. Për më tepër, në shoqëritë në tranzicion, reformat e përgjithshme politiko-demokratike u paraprijne në mënyrë vendimtare reformave në sektorin e sigurisë dhe të mbrojtjes së vendit. Në këtë proces, vendet në tranzicion kanë adoptuar kushtetuta të reja, i kanë dhënë autoritet parlamenteve dhe kanë instaluar kontrollin ministror civil në Forcat e Armatosura. Prandaj, kontrolli demokratik (dhe civil) i veprimtarisë së sektorit të mbrojtjes dhe në veçanti i Forcave të Armatosura, kuptohet si një domosdoshmëri për ndërtimin e institucioneve, për një qeverisje të mirë dhe sigurinë në shkallë kombëtare dhe ndërkombëtare.

Arsyet për kontrollin demokratik të FA. Në çdo shoqëri demokratike të dhënë, një nga parimet kryesore udhëheqëse e qeverisëse është se populli është mbajtësi më i lartë i pushtetit në vendin e tij dhe se ai e ushtron autoritetin e tij në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe nëpërmjet përfaqësuesve të tij të zgjedhur në mënyrë të lirë dhe demokratike.

Zakonisht, ky parim shprehet qartë në Kushtetutën (dokumentin themeltar) e një vendi demokratik dhe udhëheq në gjithë rregullimet e organizimet përkatëse që drejtojnë dhe kontrollojnë gjithë pushtetet e shtetit. Kështu në pikën 1 të Neni 2 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë thuhet “Sovraniteti në Republikën e Shqipërisë i përket popullit” ndërsa në pikën 2 të po këtij neni thuhet se “Populli e ushtron sovranitetin nëpërmjet përfaqësuesve të tij ose drejtpërdrejtë”.

Meqenëse sektori i mbrojtjes (Forcat e armatosura) është shprehje reale e fuqisë ushtarake të vendit, atëherë edhe ky sektor ose vetë Forcat e Armatosura të vendit duhet të drejtohen e kontrollohen nga të njëjtat norma e parime.

Në aspektin praktik edhe në lidhje me mbrojtjen, populli duhet të ketë pushtetin e tij ndaj institucionit të mbrojtjes (Forcave të Armatosura) me qëllim që të garantojë se interesat, aspiratat dhe alternativat e tij janë shprehur në mënyrë të plotë e të saktë në politikat e mbrojtjes dhe sigurisë së vendit, dhe të mbikëqyre se si është ndërtuar dhe organizuar sektori i mbrojtjes (Forcat e Armatosura) dhe si e zhvillon veprimtarinë e vet për zbatimin e këtyre politikave dhe strategjive.

Në shumicën e demokracive, populli nuk e ushtron pushtetin e vet ndaj Forcave të Armatosura në mënyrë të drejtpërdrejtë, por nëpërmjet institucioneve të zgjedhura. Në këto raste, zakonisht të njohura si demokraci përfaqësuese, populli ushtron pushtetin e vet ndaj institucioneve kryesore të shtetit, dhe këto ushtrojnë pushtetet e veta legjislative dhe ekzekutive ndaj institucionit ushtarak (Forcave të Armatosura).

PËRKUFIZIMI DHE OBJEKTI I KONTROLLIT DEMOKRATIK TË MBROJTJES (FA) DHE DISA NORMA E PARIME TË PRANUARA

Tërsëia e dispozitave kushtetuese dhe ligjore, e përgjegjësive dhe procedurave për ushtrimin e pushtetit të popullit drejtpërdrejtë ose nëpërmjet përfaqësuesve mbi institucionin e mbrojtjes (Forcat e Armatosura) zakonisht quhet kontroll demokratik i mbrojtjes (Forcave të Armatosura).

Objekti i kontrollit demokratik është garantimi që interesat, aspiratat dhe alternativat e popullit pasqyrohen në mënyrë të plotë dhe të saktë në politikat e mbrojtjes dhe në një sistem efektiv, efiçient dhe të përballueshëm të mbrojtjes (Forcave të Armatosura). Kontrolli demokratik mund të shihet gjithashtu dhe si një garanci që fuqia ushtarake e krijuar nga ana e shtetit është e përligjur plotësisht në popull dhe se ajo nuk do të drejtohet kurrë kundër popullit ose të përdoret kundër vullnetit të popullit.

Mbrojtja e demokracisë. Kontrolli demokratik i mbrojtjes (Forcave të Armatosura) duhet të sigurojë që fusha e veprimtarise së Forcave të Armatosura nuk kërcënon vetë demokracinë. Çështja kryesore këtu është që të parandalohet një situatë e tillë e mundshme në të cilën Forcat e Armatosura mund të ndërhyjnë në jetën politike të vendit dhe të vënë në përdorim fuqinë e veçantë që ato zotërojnë.

Në lidhje me këtë ekziston frika se:

-Forcat ushtarake mund të marrin udhëheqjen e vendit, të kthejnë sistemin demokratik që drejton këtë vend në një regjim ushtarak dhe përfundimisht në një diktaturë. Frika e grushteve ushtarake shtrihet thellë në historinë e demokracisë me mos lejimin e legjioneve Romake të hynin në qytetin e Përjetshëm në kohën e Republikes Romake dhe pengimin e tyre për të imponuar vullnetin e tyre kundër qytetareve romak.

-Frika që disa drejtues politik mund të përdorin fuqinë ushtarake për të imponuar vullnetin e tyre kundër politikanëve të tjerë dhe popullit në përgjithësi. Gjithashtu, nga kohet romake vjen ideja e përfshirjes së Gardës Pretoriane në politikën e shtetit. Pretorianët përbënin forcën ushtarake brenda mureve të qytetit, ato ishin mjaft të fuqishëm që të impononin vullnetin apo preferencën e tyre, ose të mbanin anën e njerit prej fraksioneve politike në konflikt, ndërkohë, ato nuk pretendonin të merrnin pushtetin vetë në mënyrë të drejtpërdrejtë.

-Kontrolli demokratik duhet të njohë këto shqetësime dhe duhet të gjejë rrugët institucionale për adresimin (trajtimin) e tyre.

Normat dhe parimet që pranohen në përgjithësi. Ekzistojnë disa parime e norma të pranuara në përgjithësi, që janë si më poshtë:

-Ruajtja e kontrollit të popullit ndaj çdonjerit prej pushteteve politik (legjislativ, ekzekutiv dhe gjyqësor). Ka vende të tilla demokratike në të cilat populli zgjedh drejtpërsëdrejti çdo njerin nga tre degët e pushtetit politik, ka shtete të tjerë në të cilat populli zgjedh në mënyrë të drejtpërdrejtë vetëm legjislativin dhe ekzekutivin (ose vetëm kreun e ekzekutivit), gjithashtu janë edhe disa shtete të tjerë ku populli zgjedh drejtpërsëdrejti vetëm pushtetin legjislativ. Në të gjitha këto raste të paraqitura, populli ka gjithnjë të drejtën të kontrollojë përfaqësuesit e zgjedhur.

-Krijimi i një sistemi që bashkon pushtetet përkatëse politike në procesin e vendimmarrjes politike dhe administrative, dhe lejon çdo njerin prej tyre të miratojë (mbështesë) dhe rishikojë vendimet e të tjerëve në lidhje me përdorimin e fuqisë ushtarake në problemet e brendshme të vendit.

-Kontrolli nga organet legjislative i vendimeve kyçe në lidhje me emërimin e oficerëve të nivelit të lartë; në qarkullimin e burimeve për mbrojtjen (Forcat e Armatosura), përfshi buxhetet e mbrojtjes; në politikat e mbrojtjes dhe misionet që përmbushin Forcat e Armatosura.

REALIZIMI I KONTROLLIT DEMOKRATIK NË LIDHJE ME PËRDORIMIN E FA JASHTË VENDIT DHE KORNIZA LEGJISLATIVE E OPERACIONEVE

Kontrolli demokratik duhet gjithashtu të adresojë angazhimin e fuqisë ushtarake si një instrument ose forcë në politikën e jashtme kombëtare. Në lidhje me këtë, populli dhe përfaqësuesit e tij të ligjshëm duhet të sigurojnë që përdorimi i Forcave të Armatosura në misione jashtë vendit është gjithnjë në përputhje me vlerat thelbësore dhe me imazhin që ka vendi, dhe se ato shprehin interesat, vlerësimet dhe alternativat e vendit lidhur me arkitekturën e sigurisë ndërkombëtare, duke filluar nga angazhimi (hyrja) i vendit në luftë deri në pjesëmarrjen e tij në misione paqeruajtëse apo rindërtimi pas përfundimit të konfliktit.

Ekzistojne dy korniza kryesore të interesit:

-Korniza ligjore, e cila përfshin legjislacionin kombëtar dhe ndërkombëtar që rregullon e përcakton se çfarë detyra mund t’u ngarkohen forcave ushtarake ose çfarë veprime lejohen të kryhen prej tyre.

-Korniza operacionale, e cila mbulon misionet dhe veprimet e forcave ushtarake të përfshira në operacione jashtë kufijve të vendit.

Korniza legjislative. Kontrolli demokratik duhet të mbulojë jo vetëm përdorimin real të Forcave të Armatosura, por të gjitha aspektet politike e ligjore që rregullojnë këtë përdorim. Parlamentet janë të autorizuara të vendosin për:

-Legjislacionin që rregullon kalimin e kompetencave (autorizimit) për dislokimin e forcave ushtarake në misionet jashtë vendit (autoritetet shtetërore, nivelet e autorizimit në lidhje me madhësinë e forcës ushtarake, kohëzgjatjen e misionit, transferimin e autoritetit, rregullat e angazhimit, etj);

-Legjislacionin që rregullon (përcakton) zbatimin e ligjit ndërkombëtar, përfshi ligjin humanitar ndërkombëtar në lidhje me dislokimin dhe angazhimin e Forcave të Armatosura;

-Politikat që përcaktojnë arsyet themelore të angazhimit të forcave ushtarake;

-Strategjia që parashtron arsyet strategjike për mbështetjen e politikës së jashtme me veprime ushtarake;

-Dokumente të tjerë të politikës së sigurisë dhe mbrojtjes (strategjitë, direktivat politike strategjike, librat e bardhë etj);

-Burimet që kërkohen për çdo mision operacional të forcave ushtarake jashtë vendit.

Parim bazë është që vetë forcat ushtarake nuk duhet të vendosin ndonjë qëllim politik lidhur me përdorimin e Forcave të Armatosura ose të caktojnë misione strategjike, por ato duhet vetëm të ndjekin dhe përmbushin vendimet politike të marra nga autoritetet civile.

Korniza operacionale. Kontrolli demokratik duhet të mbulojë gjithashtu dhe aspektet më të rëndësishme të misioneve të Forcave të Armatosura jashtë vendit. Këto aspekte përqasen (trajtohen) në mënyrë të ndryshme në shtete të ndryshme demokratike. Disa shtete caktojnë përgjegjesitë e kontrollit demokratik të parlamentet; të tjerët e delegojnë këtë përgjegjësi te pushteti ekzekutiv.

-Transferimi (kalimi) i autoritetit, zakonisht krijon mundësinë për transferimin e komandimit në një organizatë të caktuar ndërkombëtare, por mban kontrollin (drejtimin) kombëtar ndaj forcave të dislokuara jashtë vendit.

-Marrëveshjet e mirëkuptimit dhe marrëveshjet e nënshkruara për misione të veçanta me palët e tjera pasqyrojnë parimet dhe normat e kontrollit demokratik të Forcave të Armatosura.

-Kufizimet kombëtare siç janë interpretimi i ligjit ndërkombëtar dhe ligjit humanitar janë shprehur në mënyrë të qartë në dokumentet operative.

Kontroll demokratik do të thotë që misionet e Forcave të Armatosura përfshi rregullat e angazhimit të tyre miratohen nga organet legjislative dhe ekzekutive që përfaqësojnë popullin dhe që populli nga ana e tij, ka akses në informacionin përkatës për pse-në dhe për mënyrën si përdoren Forcat e Armatosura në emër të tyre.

INSTITUCIONALIZIMI I KONTROLLIT DEMOKRATIK TË FA

(institucionet, përmbledhja e legjislacionit dhe procedurat e ndërvarësisë)

Kontrolli demokratik mund të funksionojë në mënyrë të efektshme vetëm atëherë kur ai të institucionalizohet plotësisht. Në një kuptim më të gjërë (përgjithshëm) institucioni i kontrollit demokratik të sektorit të mbrojtjes (Forcave të Armatosura) përfshin institucionet zyrtare që në procesin e formulimit, miratimit dhe zbatimit të politikave të strategjive të mbrojtjes, dhe të vendimmarrjes në çështjet e mbrojtjes. Institucionet (agjencitë) më të zakonshme të përfshira në kontrollin e sektorit të mbrojtjes (Forcave të Armatosura) janë:

-Institucionet e përfaqësuesve të zgjedhur në mënyrë të drejtpërdrejtë nga populli, kryesisht parlamenti, dhe në disa raste Kryetari i Shtetit (Presidenti).

-Institucionet e caktuara nga Parlamenti në emër të popullit: Kryetari i Shtetit (Presidenti) kur ai nuk është i zgjedhur drejtpërdrejtë nga populli; Këshilli i Ministrave (Kabineti) dhe ministritë e tij përkatëse dhe Ministria e Mbrojtjes.

-Përmbledhje e legjislacionit që rregullon se cilat institucione duhet të përfshihen në këto procese, përgjegjësitë e tyre dhe si duhet të përmbushen këto përgjegjësi nga këto institucione. Në çdo demokraci, sistemi kushtetues dhe ligjor, përfshin ligjet që specifikojnë mekanizmat dhe përgjegjësitë për ndërtimin e sistemeve të mbrojtjes (Forcave të Armatosura) në kohë paqe dhe lufte, dhe caktimin e nivelit të autorizimit (mandatit, kompetencave) për pushtetin legjislativ dhe ekzekutiv.

-Procedurat e ndërvartësisë (marrëdhënieve) ndërmjet institucioneve dhe brenda çdo institucioni të përfshirë në funksionin e kontrollit demokratik të sektorit të mbrojtjes (Forcave të Armatosura). Në mënyrë të përgjithshme, procedurat e kontrollit demokratik përfshijnë:

-Formulimet e politikave të mbrojtjes dhe strategjive, zakonisht në nivelin e pushtetit ekzekutiv, që përfshijnë Ministrinë e Mbrojtjes dhe kreun e pushtetit ekzekutiv (Kryeministrin dhe/ose Presidentin), me institucionet e tjera përkatëse ekzekutive në rolin mbështetës. Në disa raste, në rol këshillues në nivelin e Kryetarit të Shtetit vepron një institucion e ngritur veçmas, i emërtuar Këshilli i Sigurimit Kombëtar, ose Këshilli i Mbrojtjes Kombëtare apo një emërtim i ngjashëm me të.

Miratimin e politikave dhe strategjive të mbrojtjes, që zakonisht bëhet nga Parlamenti. Kryetari i Shtetit mund të përfshihet gjithashtu në procesin e miratimit, por ai nuk duhet të zëvendësojë pushtetin (kompetencat) e Parlamentit.

Kontrollin e zbatimit të politikave dhe strategjive të mbrojtjes. Parim bazë është që institucionet që miratojnë këto politika dhe strategji, duhet gjithashtu edhe të kontrollojnë zbatimin e tyre me anë të autorizimit të buxheteve të mbrojtjes, nivelit të forcës, misioneve, emërimit të drejtuesve civil dhe ushtarak, kontraktimit të pajisjeve kryesore etj., dhe nëpërmjet raportimeve (pyetje, interpelanca, hetime, dëgjime, inspektime).

Pushtetet dhe të drejtat e parlamenteve në kontrollin demokratik të FA dhe në veçanti të kuvendit të RSH sipas legjislacionit të vendit. Në vendet demokratike, parlamentet janë organet më të larta mbikqyrëse dhe institucionet kryesore për kryerjen e kontrollit demokratik të sektorit të mbrojtjes (Forcave të Armatosura). Pushtetet dhe të drejtat e parlamenteve në kontrollin demokratik të Forcave të Armatosura janë specifike për çdo vend. Në terma të përgjithshme, ka dy grupe të pushteteve të tilla:

Pushtete dhe të drejta të zbatueshme në gjithë sferat e shtetit.

-Pushtetin legjislativ për miratimin e ligjeve që drejtojnë dhe rregullojnë gjithë aspektet e mbrojtjes, të cilat zakonisht propozohen nga qeveria. Në shumicën e vendeve, anëtarët e parlamentit kanë gjithashtu të drejtën të inicojnë ose amendojnë ligje të tillë. Përmbledhja më e zakonshme e legjislacionit në fushën e mbrojtjes përfshin ligjet për sigurinë kombëtare, mbrojtjen, gjendjen e luftës dhe gjendjes së jashtëzakonshme, mobilizimin, shërbimin e detyrueshëm ushtarak dhe vullnetar, dhe statutet e personelit ushtarak dhe civil.

-Pushtetin për të miratuar politikat e sigurisë dhe të mbrojtjes dhe strategjitë e propozuara nga kryetari i shtetit dhe/ose qeverisë, siç është Strategjia e Sigurisë Kombëtare, Strategjia ose koncepti i Mbrojtjes Kombëtare, dhe Rishikimi i Mbrojtjes Strategjike, Strategjia Ushtarake.

-Pushteti për të vendosur për shpenzimin e parave të publikut (taksapaguesve). Parlamentet debatojnë, amendojnë dhe miratojnë ligjet për shpenzimet e mbrojtjes.

-Të drejtën për të kontrolluar se si ligjet dhe vendimet janë zbatuar nga pushteti ekzekutiv dhe nga stafi i mbrojtjes. Këto të drejta përfshijnë ngritjen, pyetje, thirrjen e anëtarëve të ekzekutivit dhe të stafeve të tyre për të dëshmuar, aksesin e tyre në informacionin e klasifikuar, zhvillimin e seancave pyetëse, dëgjimore dhe informuese.

Pushtetet dhe të drejtat specifike për sektorin e mbrojtjes. Pushtetin për të miratuar apo amenduar vendime në lidhje përdorimin e forcës ushtarake. Parlamentet kanë të drejtë të marrin vendimin përfundimtar në rast lufte, të gjendjes së luftës dhe gjendjeve të jashtëzakonshme.

Pushtetin për të autorizuar shpenzime të veçanta për mbrojtjen, siç janë programet e pajisjeve dhe armatimit, shpenzimet për misionet jashtë vendit. Në shumë vende, parlamentet përfshihen gjerësisht në vendimet për kontratat e mbrojtjes.

Të drejtën për të vendosur në përdorimin e trupave në misione jashtë vendit. Në përgjithësi këto vendime ndërmjet të tjerash përfshijnë deklarimin e misionit dhe mandatit politik, nivelin e angazhimit (numrin e trupave), kohëzgjatjen, rregullat e angazhimit, delegimin ose mbajtjen e kamandimit e kontrollit.

Pushtetet për të autorizuar sasinë personelit që shërbejnë në strukturat e mbrojtjes (civile dhe ushtarake), numrin e përgjithshëm të pozicioneve (detyrave) të larta ushtarake dhe në disa raste, të drejtën për të miratuar ose dhënë pëlqimin për emërime të nivelit të lartë.

E drejta për të marrë raporte dhe për të rishikuar çështje të mbrojtjes që janë subjekt i miratimit dhe autorizimit të parlamentit.

Pushtetet dhe të drejtat e Kuvendit të RSH sipas Kushtetutës dhe ligjit për autoritetet e komandimit dhe drejtimit strategjik. Nga kuadri ligjor del qartë që, Kuvendi është organi i vetëm që miraton ligje në fushën e sigurimit të vendit dhe që kontrollon zbatimin e tyre.

Kuvendi ka kompetenca kushtetuese për vendosjen e gjendjes së luftës, për shpalljen e gjendjes së jashtëzakonshme, mobilizimit të pjesshëm, të përgjithshëm, për ratifikimin e marrëveshjeve dhe shqyrtimin e miratimit të buxhetit e të politikave shtetërore.

Funksioni shumë i rëndësishëm i kontrollit demokratik parlamentar ushtrohet nëpërmjet formave legale, drejtpërdrejtë nga Kuvendi dhe komisionet përkatëse, në këtë kuadër, veprimtaria e tij ndaj organeve ekzekutive përqëndrohet në zbatimin e ligjeve, të buxhetit, të politikave të ndjekura dhe shmangjen dhe minimizimin e rreziqeve për sigurinë si dhe në realizimin e planeve e programeve të zhvillimit të instrumentave të sigurisë. Në vijim jepen dispozitat përkatëse për Kuvendin nga Kushtetuta dhe ligji për pushtetet e autoritetet e komandimit dhe drejtimit strategjik.

Dispozita nga Kushtetuta

Neni 1. Shqipëria është Republikë Parlamentare.

Neni 2. 1. Sovraniteti në Republikën e Shqipërisë i përket popullit. 2. Populli e ushtron sovranitetin nëpërmjet përfaqësuesve të tij ose drejtpërsedrejti. 3. Për ruajtjen e paqes dhe të interesave kombëtare, Republika e Shqipërisë mund të marrë pjesë në një sistem sigurimi kolektiv, në bazë të një ligji të miratuar me shumicën e të gjithë anëtarëve të kuvendit.

Neni 70. 1. Deputetët përfaqësojnë popullin dhe nuk lidhen me asnjë mandat detyrues.

Neni 77. 1. Kuvendi zgjedh nga gjiri i tij komisione të përhershme, si dhe mund të caktojë komisione të posaçme.

Neni 80. 3. Drejtuesit e institucioneve shtetërore, me kërkesë të komisioneve parlamentare, japin shpjegime dhe informojnë për çështje të ndryshme të veprimtarisë së tyre përsa e lejon ligji.

Neni 81. 1.Të drejtën për të propozuar ligje e ka Këshilli i Ministrave, çdo deputet, si dhe 20 mijë zgjedhës.

Neni 121. 1. Ratifikimi dhe denoncimi i marrëveshjeve ndërkombëtare nga Republika e Shqipërisë bëhet me ligj në rastet kur ato kanë të bëjnë me: a) territorin, paqen, aleancat, çështjet politike dhe ushtarake; … c) anëtarësimin e Republikës së Shqipërisë në organizatat ndërkombëtare.

Neni 158. 1. Kryeministri, në emër të Këshillit të Ministrave, i paraqet Kuvendit projektligjin për buxhetin e shtetit gjatë sesionit të vjeshtës, i cili nuk mund të mbyllet pa e miratuar atë...

4. Këshilli i Ministrave është i detyruar t’i paraqëse raport Kuvendit lidhur me zbatimin e buxhetit dhe me borxhin shtetëror për vitin e kaluar....

Kuvendi vendos përfundimisht pasi dëgjon edhe raportin e Kontrollit të Lartë të Shtetit.

Neni 160. 1. Gjatë vitit financiar Kuvendi mund të bëjë ndryshime në buxhet.

Neni 171. 2. Në rast këcënimesh të jashtme ose kur detyrimi për mbrojtje të përbashkët buron nga një marrëveshje ndërkombëtare, Kuvendi me propozim të Presidentit të Republikës, shpall gjendjen e luftës vendos gjendjen e mobilizimit dhe të çmobilizimit të përgjithshëm ose të pjesshëm.

Neni 172. 1. Në rastin e 171, paragrafi 1, Presidenti i Republikës i paraqet Kuvendit dekretin për vendosjen e gjendjes së luftës brenda 48 orëve nga nënshkrimi i tij, duke specifikuar të drejtat që kufizohen. 2. Kuvendi merr në shqyrtim menjëherë dhe vendos me shumicën e të gjithë anëtarëve për dekretin e Presidentit.

Neni 173. 1. Në rast rreziku për rendin kushtetues dhe për sigurinë publike, Kuvendi, me kërkesë të Këshillit të Ministrave, mund të vendosë në një pjesë ose në të gjithë territorin e shtetit gjendjen e jashzakonëshme, e cila zgjat për aq kohë sa vazhdon rreziku, por jo më shumë se 60 ditë. 2. Me vendosjen e gjendjes së jashzakonëshme, ndërhyrja e Forcave të Armatosura bëhet me vendim të Kuvendit dhe vetëm kur forcat e policisë nuk janë në gjendje të rivendosin rendin.

Dispozita nga ligji për autoritetet e komandimit dhe drejtimit strategjik

1. Miraton me ligj dokumentin e strategjisë së sigurimit dhe dokumentin e politikës së mbrojtjes, strategjisë ushtarake të Republikës së Shqipërisë dhe ligjet e tjera në fushën e mbrojtjes e të Forcave të Armatosura.

2. Miraton buxhetin e mbrojtjes.

3. Miraton numrin e limitit të Forcave të Armatosura të Republikës së Shqipërisë dhe misionin e tyre.

4. Ushtron kontroll parlamentar mbi veprimtaritë që kanë lidhje me Forcave e Armatosura.

5. Vendos me ligj për dërgimin dhe përdorimin e forcave ushtarake shqiptare jashtë territorit të Republikës së Shqipërisë.

6. Lejon, me ligj, vendosjen e forcave të huaja ushtarake në territorin e Republikës së Shqipërisë ose kalimin e tyre në territorin shqiptar, duke përcaktuar dhe statusin e tyre.

7. Ratifikon dhe denoncon, me ligj, traktatet dhe marrëdhëniet ndërkombëtare, që kanë të bëjnë me territorin, paqen, aleancat, çështjet politike ushtarake, si dhe me anëtarësimin e Republikës së Shqipërisë në organizatat ndërkombëtare.

8. Kuvendi, në rast kërcënimesh të jashtme ose kur detyrimi për mbrojtje të përbashkët buron nga një marrëveshje ndërkombëtare me propozimin e Presidentit të Republikës, shpall gjëndjen e luftës, vendos gjëndjen e mobilizimit dhe të çmobilizimit të përgjithshëm ose të pjesshëm të vendit dhe të Forcave të Armatosura të Republikës së Shqipërisë.

9. Kuvendi deklaron përfundimin e luftës dhe shpall paqen.

10. Shpall, me kërkesën e Këshillit të Ministrave, gjëndjen e jashtzakonëshme në rast rreziku për rendin kushtetues dhe për sigurinë publike, si dhe në raste fatkeqësish natyrore, në të gjithë territorin e Republikës së Shqipërisë ose në pjesë të veçanta të tij, si dhe përcakton detyrimet dhe kufizimet gjatë gjendjes së jashtëzakonshme.

11. Vendos, me shpalljen e gjendjes së jashtëzakonshme, për përdorimin e Forcave të Armatosura në rivendosjen e rendit, vetëm kur forcat e policisë nuk janë në gjendje të kryejnë këtë detyrë.

12. Përcakton pushtetet dhe autoritetin e komandimit e të drejtimit të Forcave të Armatosura për kohë paqeje, gjëndje e jashtëzakonshme dhe kohë lufte.

Roli i presidentit të republikës në kontrollin demokratik të FA dhe në veçanti pushtetet e presidentit të RSH. Presidentet/kryetaret e shteteve kanë dy role të dallueshëm në kontrollin demokratik të mbrojtjes (Forcave të Armatosura);

Si Komandant të Përgjithshëm të Forcave të Armatosura të vendit, ata janë nën kontrollin e popullit, në mënyrë të drejtpërdrejtë ose nëpërmjet parlamenteve.

Si përfaqësues të popullit, ata ushtrojnë kontrollin ndaj ekzekutivit (qeverisë) dhe strukturave ushtarake për çështje të mbrojtjes nën autoritetin e tyre.

Komandanti i Përgjithshëm.Në demokracitë presidenciale, ku presidenti zgjidhet direkt nga populli (zgjedhësit) dhe është i veshur me pushtet ekzekutiv të gjërë, funksioni i komandantit të përgjithshëm të Forcave të Armatosura kryhet nga kryetari i shtetit. Në përgjithësi, edhe në demokracitë parlamentare, ku presidenti emërohet (zgjidhet) nga parlamentet dhe ka pushtet të kufizuar ekzekutiv, funksioni i komandantit të përgjithshëm të Forcave të Armatosura kryhet nga kryetari i shtetit, por ka edhe ndonjë vend që bën përjashtim nga kjo.

Ka një ndryshim konceptual ndërmjet funksionit të kontrollit demokratik dhe funksionit të komandim kontrollit, që ka të bëjë me kontrollin real mbi Forcat e Armatosura. Ky ndryshim qëndron në faktin se kontrolli demokratik nuk lidhet me shkallën e autoritetit ekzekutiv me të cilin është veshur presidenti, ku komandim-kontrolli është shprehje reale e një autoriteti të gjërë ekzekutiv.

Autoriteti presidencial. Presidentët kanë pozicione të ndryshme ndërmjet pushteteve shtetërore, që shtrihen nga ato përfaqësuese deri tek ato të veshura me pushtet ekzekutiv. Në shumë vende, presidenti është autoriteti më i lartë në çështjet e mbrojtjes, dhe e ushtron autoritetin e tij nëpërmjet pushtetit ekzekutiv. Pushtetet e presidentit renditen nga deklarimi i luftës mbi bazën e vendimit të parlamentit deri në formulimin e politikave të sigurisë dhe mbrojtjes dhe vendimet përkatëse për zbatimin e tyre.

Shumica e presidentëve kanë përgjegjësi përsa i përket formulimit të politikave të mbrojtjes në nivel strategjik. Veçanërisht kur ata kanë pushtete të rëndësishme ekzekutive, presidentët janë instrumental (të dobishëm) në marrjen e vendimeve në lidhje me burimet e mbrojtjes në nivel kombëtar dhe në koordinimin e institucioneve të ndryshme të përfshira në çështjet e mbrojtjes. Ata janë vendimmarrësit strategjik në çështjet e mbrojtjes, dhe në disa raste, ata marrin vendime në lidhje me çështjet operacionale dhe taktike të mbrojtjes. Presidentët, pavarësisht nga influenca që mund të kenë ndaj ministrive të mbrojtjes, ata nuk duhet në asnjë rast të anashkalojnë kryeministrat.

Këshillat e Sigurimit Kombëtar. Në shumë raste, veprimtaria e presidentëve në çështjet e mbrojtjes, në përgjithësi mbështetet nga këshillat e sigurimit/mbrojtjes, si dhe nga puna e stafeve të tyre. Këshillat e Sigurimit (mbrojtjes) veprojnë në përputhje me ligjet përkatëse që përcaktojnë përbërjen dhe përgjegjësitë e tyre. Ata bashkëpunojnë me ministritë dhe institucionet përkatëse për të garantuar sigurinë e vendit. Ministrat kryesorë në përgjithësi janë anëtarë të këtyre këshillave. Në disa raste, edhe anëtarë të parlamentit mund të kenë gjithashtu vend në këshillat e sigurimit.

Pushtetet e Presidentit të Republikës së Shqipërisë sipas legjislacionit shqiptar. Presidenti i Republikës me cilësitë Kushtetuese të Kryetarit të Shtetit, të përfaqësimit të unitetit të popullit, të Komandantit të Përgjithshëm të Forcave të Armatosura, dhe të Kryetarit të Këshillit të Sigurimit është funksionari më i lartë përgjegjës për realizimin e misionit, parimeve e objektivave të sigurimit të vendit dhe mbrojtjen e zhvillimin e interesave kombëtare. Detyrat e mësipërme kushtetuese, i japin Presidentit të Republikës përgjegjësi kryesore lidhur me sigurinë e mbrojtjen e vendit dhe për ushtrimin e autoritetit komandues ndaj Forcave të Armatosura. Në vijim jepen dispozitat përkatëse për Presidentin nga Kushtetuta dhe ligji për pushtetet e autoritetet e komandimit dhe drejtimit strategjik.

Dispozita nga Kushtetuta

Neni 86. 1. Presidenti i Republikës është Kryetar i Shtetit dhe përfaqëson unitetin e popullit.

Neni 92.Presidenti ushtron edhe këto kopetenca: d) jep gradat ushtarake më të larta sipas ligjit.

Neni 168. 2. Presidenti i Republikës është Komandant i Përgjithshëm i Forcave të Armatosura. 3. Këshilli i Sigurimit Kombëtar është organ këshillimor i Presidentit të Republikës.

Neni 169. 1. Presidenti i Republikës, në kohë paqeje, ushtron drejtimin e Forcave të Armatosura nëpërmjet Kryeministrit dhe Ministrit të Mbrojtjes. 2. Presidenti i Republikës, në kohë lufte, emëron dhe shkarkon Komandantin e Forcave të Armatosura me propozim të Kryeministrit. 3. Presidenti i Republikës me propozim të Kryeministrit, emëron dhe shkarkon Shefin e Shtabit të Përgjithshëm, si dhe, me propozim të Ministrit të Mbrojtjes, emëron dhe shkarkon Komandantët e Forcave Tokësore, Detare dhe Ajrore.

Neni 171. 1. Në rast agresioni të armatosur kundër Republikës së Shqipërisë, Presidenti i Republikës, me kërkesë të Këshillit të Ministrave shpall gjendjen e luftës.2. Në rast këcënimesh të jashtme ose kur detyrimi për mbrojtje të përbashkët buron nga një marrëveshje ndërkombëtare, Kuvendi me propozim të Presidentit të Republikës, shpall gjendjen e luftës, vendos gjendjen e mobilizimit dhe të çmobilizimit të përgjithshëm ose të pjesshëm.

Neni 172. 2. Në rastin e 171, paragrafi 1, Presidenti i Republikës i paraqet Kuvendit dekretin për vendosjen e gjendjes së luftës brenda 48 orëve nga nënshkrimi i tij, duke specifikuar të drejtat që kufizohen.

Dispozita nga ligji për autoritetet e komandimit dhe drejtimit strategjik

Neni 5. Presidenti i Republikës është Komandanti i Përgjithshëm i Forcave të Armatosura të Republikës së Shqipërisë.

Presidenti i Republikës në kohë paqeje e ushtron drejtimin e Forcave të Armatosura nëpërmjet Kryeministrit dhe Ministrit të Mbrojtjes, ndërsa në kohë lufte i drejton Forcat e Armatosura drejtpërsëdrejti ose nëpërmjet Komandantit të Forcave të Armatosura.

Neni 6. Në rastet e një sulmi të të armatosur kundër Republikës së Shqipërisë, Presidenti i Republikës, me kërkesën e Këshillit të Ministrave, shpall gjendjen e luftës.

Dekretin për gjendjen e luftës, Presidenti ja paraqet Kuvendit brenda 48 orë nga nënshkrimi, duke përcaktuar qartë të drejtat që kufizohen.

Presidenti i Republikës, si Komandant i Përgjithshëm i Forcave të Armatosura, gëzon autoritetin e plotë të komandimit e të drejtimit të Forcave të Armatosura dhe ka këto detyra dhe përgjegjesi:

1. Miraton, me propozimin e Ministrit të Mbrojtjes, strukturën organizative të Forcave të Armatosura.

2. Miraton planin e veprimeve të Forcave të Armatosura në kohë paqeje dhe në rastet e vendosjes së masave të jashzakonëshme.

3. ...

4. Në kohë lufte, emëron e shkarkon, me propozimin e Kryeministrit, Komandantin e Forcave të Armatosura.

5. Emëron e shkarkon, me propozimin e Kryeministrit, Shefin e Shtabit të Përgjithshëm të Forcave të Armatosura.

6. Emëron e shkarkon, me propozimin e Ministrit të Mbrojtjes komandantët e forcave tokësore, detare dhe ajrore.

7. Jep gradën e gjeneralit dhe dekoron ushtarakët e Forcave të Armatosura me propozimin e Ministrit të Mbrojtjes.

8. Emëron, gradon, shkarkon dhe nxjerr në rezervë ose në lirim, me propozim të Ministrit të Mbrojtjes, oficerë me grada madhore.

9. Urdhëron fillimin e veprimeve luftarake, kur shkelet integriteti i hapësirave tokësore, ajrore e detare të Republikës së Shqipërisë.

10. Miraton vendimet e Komandantit të Forcave të Armatosura për përdorimin në veprimet ushtarake në kohë lufte të Forcave të Armatosura.

11. I propozon Kuvendit përfundimin e gjendje së luftës dhe ndërkohë përcakton mënyrën e zhvillimit të bisedimeve për paqe.

12. Urdhëron vendosjen e shkallëve të ndryshme të gadishmërisë luftarake të Forcave të Armatosura, në kushtet e masave të jashtëzakonshme.

13. Urdhëron lëvizjen, rivendosjen dhe përdorimin e Forcave të Armatosura, në kushtet e masave të jashtëzakonshme.

14. Delegon autoritetin e komandimit operacional të njësive ushtarake, të madhësisë ushtar skuadër, togë, kompani, batalion të Forcave të Armatosura të Republikës së Shqipërisë te komandat aleate, me të cilat forcat tona kryejnë misione e veprime të përbashkëta, sipas marrëveshjeve dhe traktateve të ratifikuara nga Kuvendi.

15. Miraton regjimin, rregullat e gatishmërisë luftarake dhe ngritjen në kushtrim të Forcave të Armatosura.

Këshillit i Sigurimit Kombëtar. Këshillit i Sigurimit Kombëtar është organ këshillimor i Presidentit (neni 168, pika 3 e kushtetutës).

Këshilli i Sigurimit Kombëtar. Këshilli i Sigurimit Kombëtar këshillon Presidentin e Republikës në çështje të sigurisë dhe mbrojtjes së vendit, si dhe të drejtimit, organizimit dhe mobilizimit të burimeve njerëzore dhe materiale, në dobi të sigurisë e të mbrojtjes së vendit.

Dispozita nga Kushtetuta

Neni 168. 3. Këshilli i Sigurimit Kombëtar është organ këshillimor i Presidentit të Republikës.

Dispozita nga ligji për autoritetet e komandimit dhe drejtimit strategjik

Neni 13. 1. Këshilli i Sigurimit Kombëtar thirret nga Presidenti i Republikës, sipas një renditje të përcaktuar. 2. Këshilli i Sigurimit Kombëtar ndihmon Presidentin e Republikës në çështje të sigurisë dhe të mbrojtjes së vendit, si dhe të drejtimit, organizimit dhe mobilizimit të burimeve njerëzore dhe materiale, në dobi të sigurisë e të mbrojtjes së vendit. 3. Këshilli i Sigurimit Kombëtar diskuton dhe jep mendime për çështje të politikës së sigurimit, të politikës së mbrojtjes, të armëkontrollit dhe për të gjitha çështjet e sigurisë e të mbrojtjes. 4. Këshilli i Sigurimit Kombëtar nuk merr vendime. Mbledhjet e tij, si rregull, zhvillohen të mbyllura.

ROLI I EKZEKUTIVIT NË KONTROLLIN DEMOKRATIK TË FA

(Në veçanti pushtetet e KM, kryeministrit dhe MM të RSh)

Rregullimet e ekzekutivit. Në çdo sistem demokratik, pushtetet ekzekutive burojnë nga populli, qoftë në mënyrë direkte, si në rastin e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, ose nëpërmjet përfaqësuesve të popullit, pra të parlamenteve që zgjedhin pushtetin ekzektuiv. Përpjekja kryesore për ndërtimin e një mbrojtje të efektshme, efiçiente, të përballueshme dhe të përligjur përqëndrohet kryesisht të ekzekutivi, ku Ministri i Mbrojtjes është në rolin drejtues për pjesën më të madhe të kohës.

Autoriteti i ekzekutivit. Pushteti ekzekutiv është inicuesi kryesor i hartimit të ligjeve, dhe ka të drejtën të propozojë për mënyrën si duhet të institucionalizohet dhe drejtohet sektori i mbrojtjes (Forcat e Armatosura).

Ka të drejtën e botimit të dokumenteve të politikave dhe programeve për aspekte të veçanta të mbrojtjes.

Kontrolli demokratik nënkupton që këto të drejta të ekzekutivit kontrollohen nga parlamentet nëpërmjet pushtetit (kompetencës) të tyre për të nxjerrë ligje, miratuar dhe autorizuar veprimtari të caktuara.

Përgjegjësitë kryesore të pushtetit ekzekutiv në lidhje me kontrollin demokratik të Forcave të Armatosura janë si për kontrollin e zbatimit të politikave të mbrojtjes dhe vendimeve ashtu dhe për raportimin e rezultateve. Faza e raportimit të procesit demokratik ndodh njëherazi si për parlamentin dhe publikun.

Transparenca e veprimeve të qeverisë. Gjithë vendet demokratike zhvillojnë procedurat e transparencës për veprimet e qeverisë nëpërmjet legjislacionit të informimit të publikut. Parimi kryesor qëndron në kërkesën që qeveria duhet t’i bëjë publike si strategjitë dhe politikat e mbrojtjes ashtu dhe rezultatet e tyre.

Ky parim ka rëndësi të dyfishtë: përgjegjëshmërinë dhe besueshmërinë, dhe të dyja janë të dobishme në rritjen e sigurisë së vendit. Në përgjithësi pranohet që një vend demokratik nuk përbën kërcënim për paqen e sigurisë ndërkombëtare dhe se një vend i përgjegjshëm ndaj popullit të tij është gjithashtu i përgjegjshëm dhe ndaj komunitetit ndërkombëtar.

Njëkohësisht, një vend që ndërton mbrojtjen e tij në mënyrë transparente është edhe më shumë i besueshem në komunitetin ndërkombëtar. Si miqtë ashtu dhe armiqtë do të besojnë që ky vend mund të mbrojë popullin, vlerat dhe interesat e tij ndaj çdo kërcënimi të identifikuar.

Minstria e Mbrojtjes. Roli i ministrive të mbrojtjes në formulimin, miratimin dhe zbatimin e vendimeve të politikës së mbrojtjes është i shprehur qartë në ligjet e nxjerra në fushën e mbrojtjes. Në lidhje me kontrollin demokratik të mbrojtjes (Forcave të Armatosura), ministritë janë si subjekte ashtu dhe objekte, pasi ata janë përgjegjës për kontrollin e drejtpërdrejtë të Forcave të Armatosura, dhe njëherazi janë përgjegjes ndaj titullarëve më të lartë ekzekutive (kryeministrit dhe/ose presidentit) dhe ndaj parlamenteve.

Ministria e Mbrojtjes është autoriteti publik i specializuar kryesor për zhvillimin e Forcave të Armatosura, të cilat organizojnë, koordinojnë dhe zhvillojnë e drejtojnë veprimtaritë për mbrojtjen e vendit. Në lidhje me formulimin dhe zbatimin e politikës, Ministria e Mbrojtjes:

-Vlerëson mjedisin politiko-ushtarak;

-Identifikon kërcënimet dhe rreziqet me dimension ushtarak;

-Përpunon kërkesat e autoriteteve të tjera publike që do të plotësohen me mjete ushtarake;

-Kontribuon në përgatitjen e draftit të politikës së sigurisë dhe përcaktimin e drejtimeve kryesore për zbatimin e saj.

Si pjesë e pushtetit ekzekutiv, ministria ka të drejtën e nisiativës legjislative të propozimit të ligjeve dhe rregulloreve të nevojshme për çështjet e mbrojtjes, si dhe përfshihet në përgatitjen e propozimeve të projekt buxhetit. Gjithashtu, ajo është përgjegjëse për organizimin e kërkimeve shkencore në fushën ushtarake dhe për zbatimin e rezultateve të kërkimeve që kanë lidhje me Forcat e Armatosura të vendit.

Pushtetet ekzekutive. Ministrat e Mbrojtjes miratojnë dokumentet e mbrojtjes të dala nga Shefat e Mbrojtjes (Shtabit të Përgjithshëm) dhe departamentet përkatëse në ministritë e mbrojtjes, në përputhje me dispozitat ligjore. Vendimet e tjera politike dhe administrative të marra nga ministrat e mbrojtjes, zbatohen në mënyrë të drejtpërdrejtë në gjithë institucionin e mbrojtjes nën autoritetin e tyre. Nga ana tjetër, ministrat e mbrojtjes, nxjerrin vendime të politikës së mbrojtjes që i paraqesin për miratim në parlamente, drejtpërsëdrejti ose nëpërmjet kryeministrit ose kryetarit të shtetit, zakonisht pas shqyrtimit në Këshillat e Sigurimit Kombëtar.

Ministritë e mbrojtjes janë gjithashtu institucionet ekzekutive kryesore përgjegjëse për shpërndarjen e informacionit në lidhje me çështjet e mbrojtjes. Në gjithë vendet demokratike, ministritë e mbrojtjes paraqesin strukturën e mbrojtjes në mënyrë transparente të autoritetet më të larta dhe para publikut.

Pushtetet e KM, Kryeministrit e Ministrit të Mbrojtes sipas legjislacionit shqiptar.Këshilli i Ministrave është organi më i lartë i pushtetit ekzekutiv. Ai përgjigjet për zbatimin e Strategjisë së Sigurisë Kombëtare dhe gjendjen e zhvillimit të instrumentave të sigurise dhe të burimeve kombëtare.

Këshilli i Ministrave përcakton drejtimet kryesore të Politikës së Sigurimit dhe drejton veprimtarinë e organeve në vartësi në përputhje me Kushtetutën dhe ligjet.

Në programin qeveritar duke u vlerësuar si prioritet theksohet që: “vendosja e plotë e kontrollit demokratik civil në ushtri, departizimi tërësor dhe real dhe krijimi i marrëdhënieve të shëndosha civile dhe ushtarake, do të jetë detyra themelore për të siguruar integrimin e ushtrisë në shoqëri”.

Kryeministri. Kryeministri është funksionari më i lartë i pushtetit ekzekutiv. Ai koncepton dhe paraqet drejtimet kryesore të Politikës së Sigurisë dhe siguron koordinimin e zbatimin e tyre në përputhje me ligjet dhe kushtetutën. Kryeministri është përgjegjës para Kuvendit dhe Presidentit të Republikës për çështjet e sigurisë kombëtare.

Dispozita nga Kushtetuta

Neni 80.1. Kryeministri dhe çdo anëtar tjetër i Këshillit të Ministrave është i detyruar t’u përgjigjet interpelancave dhe pyetjeve të deputetëve brenda tri javëve.

Neni 171.1. Në rast agresioni të armatosur kundër Republikës së Shqipërisë, Presidenti i Republikës, me kërkesë të Këshillit te Ministrave shpall gjendjen e luftës.

Neni 172.3. Në rast rreziku për rendin kushtetues dhe për sigurinë publike, Kuvendi, me kërkesë të Këshillit të Ministrave, mund të vendosë në një pjesë ose në të gjithë territorin e shtetit gjendjen e jashtëzakonshme, e cila zgjat për aq kohë sa vazhdon rreziku, por jo më shumë se 60 ditë.

Dispozita nga ligji për autoritetet e komandimit dhe drejtimit strategjik

Këshilli i Ministrave

Neni 14. Këshilli i Ministrave ka këto përgjegjësi dhe detyra: 1. Përgatit dhe i paraqet për miratim Kuvendit projekligjet për mbrojtjen dhe dokumentin e strategjisë së sigurimit dhe dokumentin e politikës së mbrojtjes të Republikës së Shqipërisë, si dhe projektligje të tjera, të nevojshme për funksionimin efektiv të Forcave të Armatosura. ... 4. Paraqet në Kuvend buxhetin e Mbrojtjes dhe programet e veçanta financiare për Forcat e Armatosura për kohë paqeje dhe lufte. ... 12.  I kërkon Kuvendit të vendosë në një pjesë ose në të gjithë territorin e shtetit gjendjen e jashtëzakonshme në rast rreziku për rendin kushtetues dhe për sigurinë publike. 13. I kërkon Kuvendit, me vendosjen e gjendjes së jashtëzakonshme, ndërhyrjen e Forcave të Armatosura për rivendosjen e rendit, vetëm kur forcat e policisë nuk janë në gjendje të kryejnë këtë detyrë.

Neni 15. Kryeministri është përgjegjës para Kuvendit dhe Presidentit të Republikës për drejtimin dhe gjendjen e Forcave të Armatosura në kohë paqeje.

Neni 16. Kryeministri ka këto detyra dhe përgjegjësi:

1. I propozon Presidentit të Republikës emërimin dhe shkarkimin e komandantit të Forcave të Armatosura në kohë lufte.

2. I propozon Presidentit të Republikës emërimin dhe shkarkimin e shefit të Shtabit të Përgjithshëm.

3. I propozon Presidentit të Republikës gradimin, uljen në gradë, si dhe nxjerrjen, në rezervë a në lirim, të ushtarakëve me gradë madhore në Forcat e Armatosura, të përmendur në pikat 1 dhe 2 të këtij neni.

4. Urdhëron përdorimin e Forcave të Armatosura për parandalimin, mënjanimin ose zhdukjen e pasojave të një fatkeqësie natyrore ose njerëzore.

Dispozita nga ligji për autoritetet e komandimit dhe drejtimit strategjik

Ministri i Mbrojtes

Neni 17. Ministri i Mbrojtjes përgjigjet para Kuvendit, Presidentit dhe Kryeministrit për zbatimin e politikës së mbrojtjes, strategjisë ushtarake.

Neni 18.Ministri i Mbrojtjes është person civil.

Neni 19. <